Adhyāya 116

संजय उवाच । व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः । पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च अभिजग्मुः पितामहम् ॥

saṁjaya uvāca । vyuṣṭāyāṁ tu mahārāja rajanyāṁ sarvapārthivāḥ । pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca abhijagmuḥ pitāmaham ॥

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम् । अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥

taṁ vīraśayane vīraṁ śayānaṁ kurusattamam । abhivādyopatasthur vai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham ॥

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः । स्त्रियो बालास्तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः । समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम् ॥

kanyāś candanacūrṇaiś ca lājair mālyaiś ca sarvaśaḥ । striyo bālās tathā vr̥ddhāḥ prekṣakāś ca pr̥thagjanāḥ । samabhyayuḥ śāṁtanavaṁ bhūtānīva tamonudam ॥

तूर्याणि गणिका वारास्तथैव नटनर्तकाः । उपानृत्यञ्जगुश्चैव वृद्धं कुरुपितामहम् ॥

tūryāṇi gaṇikā vārās tathaiva naṭanartakāḥ । upānr̥tyañ jaguś caiva vr̥ddhaṁ kurupitāmaham ॥

उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान्विप्रमुच्य च । आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः ॥

upāramya ca yuddhebhyaḥ saṁnāhān vipramucya ca । āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ ॥

अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम् । अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः ॥

anvāsata durādharṣaṁ devavratam ariṁdamam । anyonyaṁ prītimantas te yathāpūrvaṁ yathāvayaḥ ॥

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता । शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम् ॥

sā pārthivaśatākīrṇā samitir bhīṣmaśobhitā । śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam ॥

विबभौ च नृपाणां सा पितामहमुपासताम् । देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम् ॥

vibabhau ca nr̥pāṇāṁ sā pitāmaham upāsatām । devānām iva deveśaṁ pitāmaham upāsatām ॥

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ । अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत् ॥

bhīṣmas tu vedanāṁ dhairyān nigr̥hya bharatarṣabha । abhitaptaḥ śaraiś caiva nātihr̥ṣṭamanābravīt ॥

शराभितप्तकायोऽहं शरसंतापमूर्छितः । पानीयमभिकाङ्क्षेऽहं राज्ञस्तान्प्रत्यभाषत ॥

śarābhitaptakāyo ’haṁ śarasaṁtāpamūrchitaḥ । pānīyam abhikāṅkṣe ’haṁ rājñas tān pratyabhāṣata ॥

ततस्ते क्षत्रिया राजन्समाजह्रुः समन्ततः । भक्ष्यानुच्चावचांस्तत्र वारिकुम्भांश्च शीतलान् ॥

tatas te kṣatriyā rājan samājahruḥ samantataḥ । bhakṣyān uccāvacāṁs tatra vārikumbhāṁś ca śītalān ॥

उपनीतं च तद्दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् । नाद्य तात मया शक्यं भोगान्कांश्चन मानुषान् ॥

upanītaṁ ca tad dr̥ṣṭvā bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt । nādya tāta mayā śakyaṁ bhogān kāṁś cana mānuṣān ॥

उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्यहम् । प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः ॥

upabhoktuṁ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hy aham । pratīkṣamāṇas tiṣṭhāmi nivr̥ttiṁ śaśisūryayoḥ ॥

एवमुक्त्वा शांतनवो दीनवाक्सर्वपार्थिवान् । धनंजयं महाबाहुमभ्यभाषत भारत ॥

evam uktvā śāṁtanavo dīnavāk sarvapārthivān । dhanaṁjayaṁ mahābāhum abhyabhāṣata bhārata ॥

अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम् । अतिष्ठत्प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत् ॥

athopetya mahābāhur abhivādya pitāmaham । atiṣṭhat prāñjaliḥ prahvaḥ kiṁ karomīti cābravīt ॥

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम् । अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavaṁ rājann abhivādyāgrataḥ sthitam । abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṁjayam ॥

दह्यतेऽदः शरीरं मे संस्यूतोऽस्मि महेषुभिः । मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति ॥

dahyate ’daḥ śarīraṁ me saṁsyūto ’smi maheṣubhiḥ । marmāṇi paridūyante vadanaṁ mama śuṣyati ॥

ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन । त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमम्भो यथाविधि ॥

hlādanārthaṁ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna । tvaṁ hi śakto maheṣvāsa dātum ambho yathāvidhi ॥

अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीर्यवान् । अधिज्यं बलवत्कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ॥

arjunas tu tathety uktvā ratham āruhya vīryavān । adhijyaṁ balavat kr̥tvā gāṇḍīvaṁ vyākṣipad dhanuḥ ॥

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । वित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः ॥

tasya jyātalanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ ॥

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः । शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

tataḥ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā rathena rathināṁ varaḥ । śayānaṁ bharataśreṣṭhaṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam ॥

संधाय च शरं दीप्तमभिमन्त्र्य महायशाः । पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः । अविध्यत्पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे ॥

saṁdhāya ca śaraṁ dīptam abhimantrya mahāyaśāḥ । parjanyāstreṇa saṁyojya sarvalokasya paśyataḥ । avidhyat pr̥thivīṁ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe ॥

उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवा । शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च ॥

utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā । śītasyāmr̥takalpasya divyagandharasasya ca ॥

अतर्पयत्ततः पार्थः शीतया वारिधारया । भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यकर्मपराक्रमः ॥

atarpayat tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā । bhīṣmaṁ kurūṇām r̥ṣabhaṁ divyakarmaparākramaḥ ॥

कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतः । विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः ॥

karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ । vismayaṁ paramaṁ jagmus tatas te vasudhādhipāḥ ॥

तत्कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषमद्भुतम् । संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव ॥

tat karma prekṣya bībhatsor atimānuṣam adbhutam । saṁprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva ॥

विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥

vismayāc cottarīyāṇi vyāvidhyan sarvato nr̥pāḥ । śaṅkhadundubhinirghoṣais tumulaṁ sarvato ’bhavat ॥

तृप्तः शांतनवश्चापि राजन्बीभत्सुमब्रवीत् । सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्निव ॥

tr̥ptaḥ śāṁtanavaś cāpi rājan bībhatsum abravīt । sarvapārthivavīrāṇāṁ saṁnidhau pūjayann iva ॥

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन । कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युतिः ॥

naitac citraṁ mahābāho tvayi kauravanandana । kathito nāradenāsi pūrvarṣir amitadyutiḥ ॥

वासुदेवसहायस्त्वं महत्कर्म करिष्यसि । यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम् ॥

vāsudevasahāyas tvaṁ mahat karma kariṣyasi । yan notsahati devendraḥ saha devair api dhruvam ॥

विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः । धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु ॥

vidus tvāṁ nidhanaṁ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ । dhanurdharāṇām ekas tvaṁ pr̥thivyāṁ pravaro nr̥ṣu ॥

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरः । सरसां सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥

manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṁ garuḍo varaḥ । sarasāṁ sāgaraḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām ॥

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान्वरः । जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम् ॥

ādityas tejasāṁ śreṣṭho girīṇāṁ himavān varaḥ । jātīnāṁ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhas tvam asi dhanvinām ॥

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं; संबोध्यमानं विदुरेण चैव । द्रोणेन रामेण जनार्दनेन; मुहुर्मुहुः संजयेनापि चोक्तम् ॥

na vai śrutaṁ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṁ; saṁbodhyamānaṁ vidureṇa caiva । droṇena rāmeṇa janārdanena; muhur muhuḥ saṁjayenāpi coktam ॥

परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो; दुर्योधनो नाभ्यनन्दद्वचो मे । स शेष्यते वै निहतश्चिराय; शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः ॥

parītabuddhir hi visaṁjñakalpo; duryodhano nābhyanandad vaco me । sa śeṣyate vai nihataś cirāya; śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ ॥

ततः श्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो; दुर्योधनो दीनमना बभूव । तमब्रवीच्छांतनवोऽभिवीक्ष्य; निबोध राजन्भव वीतमन्युः ॥

tataḥ śrutvā tad vacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūva । tam abravīc chāṁtanavo ’bhivīkṣya; nibodha rājan bhava vītamanyuḥ ॥

दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता । जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः । एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते ॥

dr̥ṣṭaṁ duryodhanedaṁ te yathā pārthena dhīmatā । jalasya dhārā janitā śītasyāmr̥tagandhinaḥ । etasya kartā loke ’smin nānyaḥ kaś cana vidyate ॥

आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम् । ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः । धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥

āgneyaṁ vāruṇaṁ saumyaṁ vāyavyam atha vaiṣṇavam । aindraṁ pāśupataṁ brāhmaṁ pārameṣṭhyaṁ prajāpateḥ । dhātus tvaṣṭuś ca savitur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ ॥

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयः । कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश्चन । न शक्याः पाण्डवास्तात युद्धे जेतुं कथंचन ॥

sarvasmin mānuṣe loke vetty eko hi dhanaṁjayaḥ । kr̥ṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaś cana । na śakyāḥ pāṇḍavās tāta yuddhe jetuṁ kathaṁ cana ॥

अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः । तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना । कृतिना समरे राजन्संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ । tena sattvavatā saṁkhye śūreṇāhavaśobhinā । kr̥tinā samare rājan saṁdhis te tāta yujyatām ॥

यावत्कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदि । तावत्पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

yāvat kr̥ṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṁsadi । tāvat pārthena śūreṇa saṁdhis te tāta yujyatām ॥

यावच्चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः । नाशयत्यर्जुनस्तावत्संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

yāvac camūṁ na te śeṣāṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । nāśayaty arjunas tāvat saṁdhis te tāta yujyatām ॥

यावत्तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः । नृपाश्च बहवो राजंस्तावत्संधिः प्रयुज्यताम् ॥

yāvat tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ । nr̥pāś ca bahavo rājaṁs tāvat saṁdhiḥ prayujyatām ॥

न निर्दहति ते यावत्क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम् । युधिष्ठिरो हि तावद्वै संधिस्ते तात युज्यताम् ॥

na nirdahati te yāvat krodhadīptekṣaṇaś camūm । yudhiṣṭhiro hi tāvad vai saṁdhis te tāta yujyatām ॥

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः । यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः । तावत्ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम् ॥

nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ । yāvac camūṁ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ । tāvat te pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ saubhrātraṁ tāta rocatām ॥

युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः । एतत्ते रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयानघ । एतत्क्षेममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च ॥

yuddhaṁ madantam evāstu tāta saṁśāmya pāṇḍavaiḥ । etat te rocatāṁ vākyaṁ yad ukto ’si mayānagha । etat kṣemam ahaṁ manye tava caiva kulasya ca ॥

त्यक्त्वा मन्युमुपशाम्यस्व पार्थैः; पर्याप्तमेतद्यत्कृतं फल्गुनेन । भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं वा; संप्रश्लेषः साधु राजन्प्रसीद ॥

tyaktvā manyum upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptam etad yat kr̥taṁ phalgunena । bhīṣmasyāntād astu vaḥ sauhr̥daṁ vā; saṁpraśleṣaḥ sādhu rājan prasīda ॥

राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवाना;मिन्द्रप्रस्थं धर्मराजोऽनुशास्तु । मा मित्रध्रुक्पार्थिवानां जघन्यः; पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र ॥

rājyasyārdhaṁ dīyatāṁ pāṇḍavānām; indraprasthaṁ dharmarājo ’nuśāstu । mā mitradhruk pārthivānāṁ jaghanyaḥ; pāpāṁ kīrtiṁ prāpsyase kauravendra ॥

ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां; संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः । पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो; भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन् ॥

mamāvasānāc chāntir astu prajānāṁ; saṁgacchantāṁ pārthivāḥ prītimantaḥ । pitā putraṁ mātulaṁ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṁ praitu rājan ॥

न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे; मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या । भीष्मस्यान्तादेतदन्ताः स्थ सर्वे; सत्यामेतां भारतीमीरयामि ॥

na ced evaṁ prāptakālaṁ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasy abuddhyā । bhīṣmasyāntād etadantāḥ stha sarve; satyām etāṁ bhāratīm īrayāmi ॥

एतद्वाक्यं सौहृदादापगेयो; मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा । तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा; यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य ॥

etad vākyaṁ sauhr̥dād āpageyo; madhye rājñāṁ bhārataṁ śrāvayitvā । tūṣṇīm āsīc chalyasaṁtaptamarmā; yatvātmānaṁ vedanāṁ saṁnigr̥hya ॥