Adhyāya 117

संजय उवाच । ततस्ते पार्थिवाः सर्वे जग्मुः स्वानालयान्पुनः । तूष्णींभूते महाराज भीष्मे शंतनुनन्दने ॥

saṁjaya uvāca । tatas te pārthivāḥ sarve jagmuḥ svān ālayān punaḥ । tūṣṇīṁbhūte mahārāja bhīṣme śaṁtanunandane ॥

श्रुत्वा तु निहतं भीष्मं राधेयः पुरुषर्षभः । ईषदागतसंत्रासः त्वरयोपजगाम ह ॥

śrutvā tu nihataṁ bhīṣmaṁ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ । īṣad āgatasaṁtrāsaḥ tvarayopajagāma ha ॥

स ददर्श महात्मानं शरतल्पगतं तदा । जन्मशय्यागतं देवं कार्त्तिकेयमिव प्रभुम् ॥

sa dadarśa mahātmānaṁ śaratalpagataṁ tadā । janmaśayyāgataṁ devaṁ kārttikeyam iva prabhum ॥

निमीलिताक्षं तं वीरं साश्रुकण्ठस्तदा वृषः । अभ्येत्य पादयोस्तस्य निपपात महाद्युतिः ॥

nimīlitākṣaṁ taṁ vīraṁ sāśrukaṇṭhas tadā vr̥ṣaḥ । abhyetya pādayos tasya nipapāta mahādyutiḥ ॥

राधेयोऽहं कुरुश्रेष्ठ नित्यं चाक्षिगतस्तव । द्वेष्योऽत्यन्तमनागाः सन्निति चैनमुवाच ह ॥

rādheyo ’haṁ kuruśreṣṭha nityaṁ cākṣigatas tava । dveṣyo ’tyantam anāgāḥ sann iti cainam uvāca ha ॥

तच्छ्रुत्वा कुरुवृद्धः स बलात्संवृत्तलोचनः । शनैरुद्वीक्ष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ॥

tac chrutvā kuruvr̥ddhaḥ sa balāt saṁvr̥ttalocanaḥ । śanair udvīkṣya sasneham idaṁ vacanam abravīt ॥

रहितं धिष्ण्यमालोक्य समुत्सार्य च रक्षिणः । पितेव पुत्रं गाङ्गेयः परिष्वज्यैकबाहुना ॥

rahitaṁ dhiṣṇyam ālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ । piteva putraṁ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaikabāhunā ॥

एह्येहि मे विप्रतीप स्पर्धसे त्वं मया सह । यदि मां नाभिगच्छेथा न ते श्रेयो भवेद्ध्रुवम् ॥

ehy ehi me vipratīpa spardhase tvaṁ mayā saha । yadi māṁ nābhigacchethā na te śreyo bhaved dhruvam ॥

कौन्तेयस्त्वं न राधेयो विदितो नारदान्मम । कृष्णद्वैपायनाच्चैव केशवाच्च न संशयः ॥

kaunteyas tvaṁ na rādheyo vidito nāradān mama । kr̥ṣṇadvaipāyanāc caiva keśavāc ca na saṁśayaḥ ॥

न च द्वेषोऽस्ति मे तात त्वयि सत्यं ब्रवीमि ते । तेजोवधनिमित्तं तु परुषाण्यहमुक्तवान् ॥

na ca dveṣo ’sti me tāta tvayi satyaṁ bravīmi te । tejovadhanimittaṁ tu paruṣāṇy aham uktavān ॥

अकस्मात्पाण्डवान्हि त्वं द्विषसीति मतिर्मम । येनासि बहुशो रूक्षं चोदितः सूर्यनन्दन ॥

akasmāt pāṇḍavān hi tvaṁ dviṣasīti matir mama । yenāsi bahuśo rūkṣaṁ coditaḥ sūryanandana ॥

जानामि समरे वीर्यं शत्रुभिर्दुःसहं तव । ब्रह्मण्यतां च शौर्यं च दाने च परमां गतिम् ॥

jānāmi samare vīryaṁ śatrubhir duḥsahaṁ tava । brahmaṇyatāṁ ca śauryaṁ ca dāne ca paramāṁ gatim ॥

न त्वया सदृशः कश्चित्पुरुषेष्वमरोपम । कुलभेदं च मत्वाहं सदा परुषमुक्तवान् ॥

na tvayā sadr̥śaḥ kaś cit puruṣeṣv amaropama । kulabhedaṁ ca matvāhaṁ sadā paruṣam uktavān ॥

इष्वस्त्रे भारसंधाने लाघवेऽस्त्रबले तथा । सदृशः फल्गुनेनासि कृष्णेन च महात्मना ॥

iṣvastre bhārasaṁdhāne lāghave ’strabale tathā । sadr̥śaḥ phalgunenāsi kr̥ṣṇena ca mahātmanā ॥

कर्ण राजपुरं गत्वा त्वयैकेन धनुष्मता । तस्यार्थे कुरुराजस्य राजानो मृदिता युधि ॥

karṇa rājapuraṁ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā । tasyārthe kururājasya rājāno mr̥ditā yudhi ॥

तथा च बलवान्राजा जरासंधो दुरासदः । समरे समरश्लाघी त्वया न सदृशोऽभवत् ॥

tathā ca balavān rājā jarāsaṁdho durāsadaḥ । samare samaraślāghī tvayā na sadr̥śo ’bhavat ॥

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च तेजसार्क इवापरः । देवगर्भोऽजितः संख्ये मनुष्यैरधिको भुवि ॥

brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ । devagarbho ’jitaḥ saṁkhye manuṣyair adhiko bhuvi ॥

व्यपनीतोऽद्य मन्युर्मे यस्त्वां प्रति पुरा कृतः । दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥

vyapanīto ’dya manyur me yas tvāṁ prati purā kr̥taḥ । daivaṁ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum ॥

सोदर्याः पाण्डवा वीरा भ्रातरस्तेऽरिसूदन । संगच्छ तैर्महाबाहो मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥

sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaras te ’risūdana । saṁgaccha tair mahābāho mama ced icchasi priyam ॥

मया भवतु निर्वृत्तं वैरमादित्यनन्दन । पृथिव्यां सर्वराजानो भवन्त्वद्य निरामयाः ॥

mayā bhavatu nirvr̥ttaṁ vairam ādityanandana । pr̥thivyāṁ sarvarājāno bhavantv adya nirāmayāḥ ॥

कर्ण उवाच । जानाम्यहं महाप्राज्ञ सर्वमेतन्न संशयः । यथा वदसि दुर्धर्ष कौन्तेयोऽहं न सूतजः ॥

karṇa uvāca । jānāmy ahaṁ mahāprājña sarvam etan na saṁśayaḥ । yathā vadasi durdharṣa kaunteyo ’haṁ na sūtajaḥ ॥

अवकीर्णस्त्वहं कुन्त्या सूतेन च विवर्धितः । भुक्त्वा दुर्योधनैश्वर्यं न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ॥

avakīrṇas tv ahaṁ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ । bhuktvā duryodhanaiśvaryaṁ na mithyā kartum utsahe ॥

वसु चैव शरीरं च यदुदारं तथा यशः । सर्वं दुर्योधनस्यार्थे त्यक्तं मे भूरिदक्षिण । कोपिताः पाण्डवा नित्यं मयाश्रित्य सुयोधनम् ॥

vasu caiva śarīraṁ ca yad udāraṁ tathā yaśaḥ । sarvaṁ duryodhanasyārthe tyaktaṁ me bhūridakṣiṇa । kopitāḥ pāṇḍavā nityaṁ mayāśritya suyodhanam ॥

अवश्यभावी वै योऽर्थो न स शक्यो निवर्तितुम् । दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमुत्सहेत् ॥

avaśyabhāvī vai yo ’rtho na sa śakyo nivartitum । daivaṁ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet ॥

पृथिवीक्षयशंसीनि निमित्तानि पितामह । भवद्भिरुपलब्धानि कथितानि च संसदि ॥

pr̥thivīkṣayaśaṁsīni nimittāni pitāmaha । bhavadbhir upalabdhāni kathitāni ca saṁsadi ॥

पाण्डवा वासुदेवश्च विदिता मम सर्वशः । अजेयाः पुरुषैरन्यैरिति तांश्चोत्सहामहे ॥

pāṇḍavā vāsudevaś ca viditā mama sarvaśaḥ । ajeyāḥ puruṣair anyair iti tāṁś cotsahāmahe ॥

अनुजानीष्व मां तात युद्धे प्रीतमनाः सदा । अनुज्ञातस्त्वया वीर युध्येयमिति मे मतिः ॥

anujānīṣva māṁ tāta yuddhe prītamanāḥ sadā । anujñātas tvayā vīra yudhyeyam iti me matiḥ ॥

दुरुक्तं विप्रतीपं वा संरम्भाच्चापलात्तथा । यन्मयापकृतं किंचित्तदनुक्षन्तुमर्हसि ॥

duruktaṁ vipratīpaṁ vā saṁrambhāc cāpalāt tathā । yan mayāpakr̥taṁ kiṁ cit tad anukṣantum arhasi ॥

भीष्म उवाच । न चेच्छक्यमथोत्स्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम् । अनुजानामि कर्ण त्वां युध्यस्व स्वर्गकाम्यया ॥

bhīṣma uvāca । na cec chakyam athotsraṣṭuṁ vairam etat sudāruṇam । anujānāmi karṇa tvāṁ yudhyasva svargakāmyayā ॥

विमन्युर्गतसंरम्भः कुरु कर्म नृपस्य हि । यथाशक्ति यथोत्साहं सतां वृत्तेषु वृत्तवान् ॥

vimanyur gatasaṁrambhaḥ kuru karma nr̥pasya hi । yathāśakti yathotsāhaṁ satāṁ vr̥tteṣu vr̥ttavān ॥

अहं त्वामनुजानामि यदिच्छसि तदाप्नुहि । क्षत्रधर्मजिताँल्लोकान्संप्राप्स्यसि न संशयः ॥

ahaṁ tvām anujānāmi yad icchasi tad āpnuhi । kṣatradharmajitām̐l lokān saṁprāpsyasi na saṁśayaḥ ॥

युध्यस्व निरहंकारो बलवीर्यव्यपाश्रयः । धर्मो हि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥

yudhyasva nirahaṁkāro balavīryavyapāśrayaḥ । dharmo hi yuddhāc chreyo ’nyat kṣatriyasya na vidyate ॥

प्रशमे हि कृतो यत्नः सुचिरात्सुचिरं मया । न चैव शकितः कर्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥

praśame hi kr̥to yatnaḥ sucirāt suciraṁ mayā । na caiva śakitaḥ kartuṁ yato dharmas tato jayaḥ ॥

संजय उवाच । एवं ब्रुवन्तं गाङ्गेयमभिवाद्य प्रसाद्य च । राधेयो रथमारुह्य प्रायात्तव सुतं प्रति ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ bruvantaṁ gāṅgeyam abhivādya prasādya ca । rādheyo ratham āruhya prāyāt tava sutaṁ prati ॥