Adhyāya 115

धृतराष्ट्र उवाच । कथमासंस्तदा योधा हीना भीष्मेण संजय । बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । katham āsaṁs tadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṁjaya । balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā ॥

तदैव निहतान्मन्ये कुरूनन्यांश्च पार्थिवान् । न प्राहरद्यदा भीष्मो घृणित्वाद्द्रुपदात्मजे ॥

tadaiva nihatān manye kurūn anyāṁś ca pārthivān । na prāharad yadā bhīṣmo ghr̥ṇitvād drupadātmaje ॥

ततो दुःखतरं मन्ये किमन्यत्प्रभविष्यति । यदद्य पितरं श्रुत्वा निहतं मम दुर्मतेः ॥

tato duḥkhataraṁ manye kim anyat prabhaviṣyati । yad adya pitaraṁ śrutvā nihataṁ mama durmateḥ ॥

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजय । श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते ॥

aśmasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ mama saṁjaya । śrutvā vinihataṁ bhīṣmaṁ śatadhā yan na dīryate ॥

पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे । न हतो जामदग्न्येन दिव्यैरस्त्रैः स्म यः पुरा ॥

punaḥ punar na mr̥ṣyāmi hataṁ devavrataṁ raṇe । na hato jāmadagnyena divyair astraiḥ sma yaḥ purā ॥

यदद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयमिच्छता । चेष्टितं नरसिंहेन तन्मे कथय संजय ॥

yad adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayam icchatā । ceṣṭitaṁ narasiṁhena tan me kathaya saṁjaya ॥

संजय उवाच । सायाह्ने न्यपतद्भूमौ धार्तराष्ट्रान्विषादयन् । पाञ्चालानां ददद्धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ॥

saṁjaya uvāca । sāyāhne nyapatad bhūmau dhārtarāṣṭrān viṣādayan । pāñcālānāṁ dadad dharṣaṁ kuruvr̥ddhaḥ pitāmahaḥ ॥

स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीमस्पृशंस्तदा । भीष्मो रथात्प्रपतितः प्रच्युतो धरणीतले ॥

sa śete śaratalpastho medinīm aspr̥śaṁs tadā । bhīṣmo rathāt prapatitaḥ pracyuto dharaṇītale ॥

हा हेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत । सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये ॥

hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṁ samapadyata । sīmāvr̥kṣe nipatite kurūṇāṁ samitikṣaye ॥

उभयोः सेनयो राजन्क्षत्रियान्भयमाविशत् । भीष्मं शंतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम् । कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशां पते ॥

ubhayoḥ senayo rājan kṣatriyān bhayam āviśat । bhīṣmaṁ śaṁtanavaṁ dr̥ṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam । kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāś ca viśāṁ pate ॥

खं तमोवृतमासीच्च नासीद्भानुमतः प्रभा । ररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते ॥

khaṁ tamovr̥tam āsīc ca nāsīd bhānumataḥ prabhā । rarāsa pr̥thivī caiva bhīṣme śāṁtanave hate ॥

अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो अयं ब्रह्मविदां गतिः । इत्यभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम् ॥

ayaṁ brahmavidāṁ śreṣṭho ayaṁ brahmavidāṁ gatiḥ । ity abhāṣanta bhūtāni śayānaṁ bharatarṣabham ॥

अयं पितरमाज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुरा । ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः ॥

ayaṁ pitaram ājñāya kāmārtaṁ śaṁtanuṁ purā । ūrdhvaretasam ātmānaṁ cakāra puruṣarṣabhaḥ ॥

इति स्म शरतल्पस्थं भरतानाममध्यमम् । ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः ॥

iti sma śaratalpasthaṁ bharatānām amadhyamam । r̥ṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ ॥

हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहे । न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव च भारत ॥

hate śāṁtanave bhīṣme bharatānāṁ pitāmahe । na kiṁ cit pratyapadyanta putrās tava ca bhārata ॥

विवर्णवदनाश्चासन्गतश्रीकाश्च भारत । अतिष्ठन्व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः ॥

vivarṇavadanāś cāsan gataśrīkāś ca bhārata । atiṣṭhan vrīḍitāś caiva hriyā yuktā hy adhomukhāḥ ॥

पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः । सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्हेमजालपरिष्कृतान् ॥

pāṇḍavāś ca jayaṁ labdhvā saṁgrāmaśirasi sthitāḥ । sarve dadhmur mahāśaṅkhān hemajālapariṣkr̥tān ॥

भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघ । अपश्याम रणे राजन्भीमसेनं महाबलम् । आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम् ॥

bhr̥śaṁ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha । apaśyāma raṇe rājan bhīmasenaṁ mahābalam । ākrīḍamānaṁ kaunteyaṁ harṣeṇa mahatā yutam ॥

निहत्य समरे शत्रून्महाबलसमन्वितान् । संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणामभवत्तदा ॥

nihatya samare śatrūn mahābalasamanvitān । saṁmohaś cāpi tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā ॥

कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर्मुहुः । तथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । हाहाकारमभूत्सर्वं निर्मर्यादमवर्तत ॥

karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṁ muhur muhuḥ । tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṁ dhuraṁdhare । hāhākāram abhūt sarvaṁ nirmaryādam avartata ॥

दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव । उत्तमं जवमास्थाय द्रोणानीकं समाद्रवत् ॥

dr̥ṣṭvā ca patitaṁ bhīṣmaṁ putro duḥśāsanas tava । uttamaṁ javam āsthāya droṇānīkaṁ samādravat ॥

भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः । प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यमभिचोदयन् ॥

bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṁśitaḥ । prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyam abhicodayan ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन् । दुःशासनं महाराज किमयं वक्ष्यतीति वै ॥

tam āyāntam abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan । duḥśāsanaṁ mahārāja kim ayaṁ vakṣyatīti vai ॥

ततो द्रोणाय निहतं भीष्ममाचष्ट कौरवः । द्रोणस्तदप्रियं श्रुत्वा सहसा न्यपतद्रथात् ॥

tato droṇāya nihataṁ bhīṣmam ācaṣṭa kauravaḥ । droṇas tad apriyaṁ śrutvā sahasā nyapatad rathāt ॥

स संज्ञामुपलभ्याथ भारद्वाजः प्रतापवान् । निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष ॥

sa saṁjñām upalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān । nivārayām āsa tadā svāny anīkāni māriṣa ॥

विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान् । दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैरवहारमकारयन् ॥

vinivr̥ttān kurūn dr̥ṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān । dūtaiḥ śīghrāśvasaṁyuktair avahāram akārayan ॥

विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशः । विमुक्तकवचाः सर्वे भीष्ममीयुर्नराधिपाः ॥

vinivr̥tteṣu sainyeṣu pāraṁparyeṇa sarvaśaḥ । vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmam īyur narādhipāḥ ॥

व्युपारम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशः । उपतस्थुर्महात्मानं प्रजापतिमिवामराः ॥

vyupāramya tato yuddhād yodhāḥ śatasahasraśaḥ । upatasthur mahātmānaṁ prajāpatim ivāmarāḥ ॥

ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम् । अभिवाद्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥

te tu bhīṣmaṁ samāsādya śayānaṁ bharatarṣabham । abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha ॥

अथ पाण्डून्कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान् । अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस्तदा ॥

atha pāṇḍūn kurūṁś caiva praṇipatyāgrataḥ sthitān । abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṁtanavas tadā ॥

स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाः । तुष्यामि दर्शनाच्चाहं युष्माकममरोपमाः ॥

svāgataṁ vo mahābhāgāḥ svāgataṁ vo mahārathāḥ । tuṣyāmi darśanāc cāhaṁ yuṣmākam amaropamāḥ ॥

अभिनन्द्य स तानेवं शिरसा लम्बताब्रवीत् । शिरो मे लम्बतेऽत्यर्थमुपधानं प्रदीयताम् ॥

abhinandya sa tān evaṁ śirasā lambatābravīt । śiro me lambate ’tyartham upadhānaṁ pradīyatām ॥

ततो नृपाः समाजह्रुस्तनूनि च मृदूनि च । उपधानानि मुख्यानि नैच्छत्तानि पितामहः ॥

tato nr̥pāḥ samājahrus tanūni ca mr̥dūni ca । upadhānāni mukhyāni naicchat tāni pitāmahaḥ ॥

अब्रवीच्च नरव्याघ्रः प्रहसन्निव तान्नृपान् । नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः ॥

abravīc ca naravyāghraḥ prahasann iva tān nr̥pān । naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ ॥

ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठमभ्यभाषत पाण्डवम् । धनंजयं दीर्घबाहुं सर्वलोकमहारथम् ॥

tato vīkṣya naraśreṣṭham abhyabhāṣata pāṇḍavam । dhanaṁjayaṁ dīrghabāhuṁ sarvalokamahāratham ॥

धनंजय महाबाहो शिरसो मेऽस्य लम्बतः । दीयतामुपधानं वै यद्युक्तमिह मन्यसे ॥

dhanaṁjaya mahābāho śiraso me ’sya lambataḥ । dīyatām upadhānaṁ vai yad yuktam iha manyase ॥

स संन्यस्य महच्चापमभिवाद्य पितामहम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥

sa saṁnyasya mahac cāpam abhivādya pitāmaham । netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṁ vacanam abravīt ॥

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वर । प्रेष्योऽहं तव दुर्धर्ष क्रियतां किं पितामह ॥

ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhr̥tāṁ vara । preṣyo ’haṁ tava durdharṣa kriyatāṁ kiṁ pitāmaha ॥

तमब्रवीच्छांतनवः शिरो मे तात लम्बते । उपधानं कुरुश्रेष्ठ फल्गुनोपनयस्व मे । शयनस्यानुरूपं हि शीघ्रं वीर प्रयच्छ मे ॥

tam abravīc chāṁtanavaḥ śiro me tāta lambate । upadhānaṁ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva me । śayanasyānurūpaṁ hi śīghraṁ vīra prayaccha me ॥

त्वं हि पार्थ महाबाहो श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् । क्षत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः ॥

tvaṁ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām । kṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ ॥

फल्गुनस्तु तथेत्युक्त्वा व्यवसायपुरोजवः । प्रगृह्यामन्त्र्य गाण्डीवं शरांश्च नतपर्वणः ॥

phalgunas tu tathety uktvā vyavasāyapurojavaḥ । pragr̥hyāmantrya gāṇḍīvaṁ śarāṁś ca nataparvaṇaḥ ॥

अनुमान्य महात्मानं भरतानाममध्यमम् । त्रिभिस्तीक्ष्णैर्महावेगैरुदगृह्णाच्छिरः शरैः ॥

anumānya mahātmānaṁ bharatānām amadhyamam । tribhis tīkṣṇair mahāvegair udagr̥hṇāc chiraḥ śaraiḥ ॥

अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिना । अतुष्यद्भरतश्रेष्ठो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥

abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā । atuṣyad bharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit ॥

उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनंजयम् । कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्ठं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् ॥

upadhānena dattena pratyanandad dhanaṁjayam । kuntīputraṁ yudhāṁ śreṣṭhaṁ suhr̥dāṁ prītivardhanam ॥

अनुरूपं शयानस्य पाण्डवोपहितं त्वया । यद्यन्यथा प्रवर्तेथाः शपेयं त्वामहं रुषा ॥

anurūpaṁ śayānasya pāṇḍavopahitaṁ tvayā । yady anyathā pravartethāḥ śapeyaṁ tvām ahaṁ ruṣā ॥

एवमेतन्महाबाहो धर्मेषु परिनिष्ठितम् । स्वप्तव्यं क्षत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै ॥

evam etan mahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitam । svaptavyaṁ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai ॥

एवमुक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस्तानब्रवीद्वचः । राज्ञश्च राजपुत्रांश्च पाण्डवेनाभि संस्थितान् ॥

evam uktvā tu bībhatsuṁ sarvāṁs tān abravīd vacaḥ । rājñaś ca rājaputrāṁś ca pāṇḍavenābhi saṁsthitān ॥

शयेयमस्यां शय्यायां यावदावर्तनं रवेः । ये तदा पारयिष्यन्ति ते मां द्रक्ष्यन्ति वै नृपाः ॥

śayeyam asyāṁ śayyāyāṁ yāvad āvartanaṁ raveḥ । ye tadā pārayiṣyanti te māṁ drakṣyanti vai nr̥pāḥ ॥

दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरः । अर्चिष्मान्प्रतपँल्लोकान्रथेनोत्तमतेजसा । विमोक्ष्येऽहं तदा प्राणान्सुहृदः सुप्रियानपि ॥

diśaṁ vaiśravaṇākrāntāṁ yadā gantā divākaraḥ । arciṣmān pratapam̐l lokān rathenottamatejasā । vimokṣye ’haṁ tadā prāṇān suhr̥daḥ supriyān api ॥

परिखा खन्यतामत्र ममावसदने नृपाः । उपासिष्ये विवस्वन्तमेवं शरशताचितः । उपारमध्वं संग्रामाद्वैराण्युत्सृज्य पार्थिवाः ॥

parikhā khanyatām atra mamāvasadane nr̥pāḥ । upāsiṣye vivasvantam evaṁ śaraśatācitaḥ । upāramadhvaṁ saṁgrāmād vairāṇy utsr̥jya pārthivāḥ ॥

उपातिष्ठन्नथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः । सर्वोपकरणैर्युक्ताः कुशलास्ते सुशिक्षिताः ॥

upātiṣṭhann atho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ । sarvopakaraṇair yuktāḥ kuśalās te suśikṣitāḥ ॥

तान्दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः प्रोवाच वचनं तदा । दत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः ॥

tān dr̥ṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṁ tadā । dattadeyā visr̥jyantāṁ pūjayitvā cikitsakāḥ ॥

एवंगते न हीदानीं वैद्यैः कार्यमिहास्ति मे । क्षत्रधर्मप्रशस्तां हि प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् ॥

evaṁgate na hīdānīṁ vaidyaiḥ kāryam ihāsti me । kṣatradharmapraśastāṁ hi prāpto ’smi paramāṁ gatim ॥

नैष धर्मो महीपालाः शरतल्पगतस्य मे । एतैरेव शरैश्चाहं दग्धव्योऽन्ते नराधिपाः ॥

naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me । etair eva śaraiś cāhaṁ dagdhavyo ’nte narādhipāḥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । वैद्यान्विसर्जयामास पूजयित्वा यथार्हतः ॥

tac chrutvā vacanaṁ tasya putro duryodhanas tava । vaidyān visarjayām āsa pūjayitvā yathārhataḥ ॥

ततस्ते विस्मयं जग्मुर्नानाजनपदेश्वराः । स्थितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः ॥

tatas te vismayaṁ jagmur nānājanapadeśvarāḥ । sthitiṁ dharme parāṁ dr̥ṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ ॥

उपधानं ततो दत्त्वा पितुस्तव जनेश्वर । सहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश्च महारथाः ॥

upadhānaṁ tato dattvā pitus tava janeśvara । sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ ॥

उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभे । तेऽभिवाद्य ततो भीष्मं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ॥

upagamya mahātmānaṁ śayānaṁ śayane śubhe । te ’bhivādya tato bhīṣmaṁ kr̥tvā cābhipradakṣiṇam ॥

विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततः । वीराः स्वशिबिराण्येव ध्यायन्तः परमातुराः । निवेशायाभ्युपागच्छन्सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥

vidhāya rakṣāṁ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ । vīrāḥ svaśibirāṇy eva dhyāyantaḥ paramāturāḥ । niveśāyābhyupāgacchan sāyāhne rudhirokṣitāḥ ॥

निविष्टान्पाण्डवांश्चापि प्रीयमाणान्महारथान् । भीष्मस्य पतनाद्धृष्टानुपगम्य महारथान् । उवाच यादवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

niviṣṭān pāṇḍavāṁś cāpi prīyamāṇān mahārathān । bhīṣmasya patanād dhr̥ṣṭān upagamya mahārathān । uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मो निपातितः । अवध्यो मानुषैरेष सत्यसंधो महारथः ॥

diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ । avadhyo mānuṣair eṣa satyasaṁdho mahārathaḥ ॥

अथ वा दैवतैः पार्थ सर्वशस्त्रास्त्रपारगः । त्वां तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्धो घोरेण चक्षुषा ॥

atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ । tvāṁ tu cakṣurhaṇaṁ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā ॥

एवमुक्तो धर्मराजः प्रत्युवाच जनार्दनम् । तव प्रसादाद्विजयः क्रोधात्तव पराजयः । त्वं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानामभयंकरः ॥

evam ukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam । tava prasādād vijayaḥ krodhāt tava parājayaḥ । tvaṁ hi naḥ śaraṇaṁ kr̥ṣṇa bhaktānām abhayaṁkaraḥ ॥

अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां त्वमसि केशव । रक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः । सर्वथा त्वां समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मतिः ॥

anāścaryo jayas teṣāṁ yeṣāṁ tvam asi keśava । rakṣitā samare nityaṁ nityaṁ cāpi hite rataḥ । sarvathā tvāṁ samāsādya nāścaryam iti me matiḥ ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच स्मयमानो जनार्दनः । त्वय्येवैतद्युक्तरूपं वचनं पार्थिवोत्तम ॥

evam uktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ । tvayy evaitad yuktarūpaṁ vacanaṁ pārthivottama ॥