Adhyāya 114

संजय उवाच । एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ te pāṇḍavāḥ sarve puraskr̥tya śikhaṇḍinam । vivyadhuḥ samare bhīṣmaṁ parivārya samantataḥ ॥

शतघ्नीभिः सुघोराभिः पट्टिशैः सपरश्वधैः । मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीभिश्च सर्वशः ॥

śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ । mudgarair musalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiś ca sarvaśaḥ ॥

शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः । नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च भारत । अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः ॥

śaraiḥ kanakapuṅkhaiś ca śaktitomarakampanaiḥ । nārācair vatsadantaiś ca bhuśuṇḍībhiś ca bhārata । atāḍayan raṇe bhīṣmaṁ sahitāḥ sarvasr̥ñjayāḥ ॥

स विशीर्णतनुत्राणः पीडितो बहुभिस्तदा । विव्यथे नैव गाङ्गेयो भिद्यमानेषु मर्मसु ॥

sa viśīrṇatanutrāṇaḥ pīḍito bahubhis tadā । vivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu ॥

स दीप्तशरचापार्चिरस्त्रप्रसृतमारुतः । नेमिनिर्ह्रादसंनादो महास्त्रोदयपावकः ॥

sa dīptaśaracāpārcir astraprasr̥tamārutaḥ । neminirhrādasaṁnādo mahāstrodayapāvakaḥ ॥

चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः । युगान्ताग्निसमो भीष्मः परेषां समपद्यत ॥

citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ । yugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṁ samapadyata ॥

निपत्य रथसंघानामन्तरेण विनिःसृतः । दृश्यते स्म नरेन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन् ॥

nipatya rathasaṁghānām antareṇa viniḥsr̥taḥ । dr̥śyate sma narendrāṇāṁ punar madhyagataś caran ॥

ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च । पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद स वेगितः ॥

tataḥ pāñcālarājaṁ ca dhr̥ṣṭaketum atītya ca । pāṇḍavānīkinīmadhyam āsasāda sa vegitaḥ ॥

ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनंजयम् । द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ॥

tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam । drupadaṁ ca virāṭaṁ ca dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pārṣatam ॥

भीमघोषैर्महावेगैर्वैरिवारणभेदिभिः । षडेतान्षड्भिरानर्छद्भास्करप्रतिमैः शरैः ॥

bhīmaghoṣair mahāvegair vairivāraṇabhedibhiḥ । ṣaḍ etān ṣaḍbhir ānarchad bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ ॥

तस्य ते निशितान्बाणान्संनिवार्य महारथाः । दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा ॥

tasya te niśitān bāṇān saṁnivārya mahārathāḥ । daśabhir daśabhir bhīṣmam ardayām āsur ojasā ॥

शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महाव्रते । ते भीष्मं विविशुस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ॥

śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahāvrate । te bhīṣmaṁ viviśus tūrṇaṁ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ॥

ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ॥

tataḥ kirīṭī saṁrabdho bhīṣmam evābhyavartata । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya dhanuś cāsya samācchinat ॥

भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः । द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ॥

bhīṣmasya dhanuṣaś chedaṁ nāmr̥ṣyanta mahārathāḥ । droṇaś ca kr̥tavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ ॥

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च । सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः ॥

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattas tathaiva ca । saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinam abhidrutāḥ ॥

उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः । अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्छादयन्त स्म पाण्डवान् ॥

uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ । abhipetur bhr̥śaṁ kruddhāś chādayanta sma pāṇḍavān ॥

तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति । उद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये ॥

teṣām āpatatāṁ śabdaḥ śuśruve phalgunaṁ prati । udvr̥ttānāṁ yathā śabdaḥ samudrāṇāṁ yugakṣaye ॥

हतानयत गृह्णीत युध्यतापि च कृन्तत । इत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥

hatānayata gr̥hṇīta yudhyatāpi ca kr̥ntata । ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṁ prati ॥

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः । अभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ ॥

taṁ śabdaṁ tumulaṁ śrutvā pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । abhyadhāvan parīpsantaḥ phalgunaṁ bharatarṣabha ॥

सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । विराटद्रुपदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः ॥

sātyakir bhīmasenaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । virāṭadrupadau cobhau rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ ॥

अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्छिताः । समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः ॥

abhimanyuś ca saṁkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ । samabhyadhāvaṁs tvaritāś citrakārmukadhāriṇaḥ ॥

तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव ॥

teṣāṁ samabhavad yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । saṁgrāme bharataśreṣṭha devānāṁ dānavair iva ॥

शिखण्डी तु रथश्रेष्ठो रक्ष्यमाणः किरीटिना । अविध्यद्दशभिर्भीष्मं छिन्नधन्वानमाहवे । सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे ॥

śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā । avidhyad daśabhir bhīṣmaṁ chinnadhanvānam āhave । sārathiṁ daśabhiś cāsya dhvajaṁ caikena cicchide ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम् । तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः ॥

so ’nyat kārmukam ādāya gāṅgeyo vegavattaram । tad apy asya śitair bhallais tribhiś ciccheda phalgunaḥ ॥

एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः । धनुर्भीष्मस्य चिच्छेद सव्यसाची परंतपः ॥

evaṁ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttam āttaṁ punaḥ punaḥ । dhanur bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṁtapaḥ ॥

स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन् । शक्तिं जग्राह संक्रुद्धो गिरीणामपि दारणीम् । तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥

sa cchinnadhanvā saṁkruddhaḥ sr̥kkiṇī parisaṁlihan । śaktiṁ jagrāha saṁkruddho girīṇām api dāraṇīm । tāṁ ca cikṣepa saṁkruddhaḥ phalgunasya rathaṁ prati ॥

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव । समादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः ॥

tām āpatantīṁ saṁprekṣya jvalantīm aśanīm iva । samādatta śitān bhallān pañca pāṇḍavanandanaḥ ॥

तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः । संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुबलेरिताम् ॥

tasya ciccheda tāṁ śaktiṁ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ । saṁkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām ॥

सा पपात परिच्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना । मेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा ॥

sā papāta paricchinnā saṁkruddhena kirīṭinā । meghavr̥ndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā ॥

छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः । अचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः ॥

chinnāṁ tāṁ śaktim ālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ । acintayad raṇe vīro buddhyā parapuraṁjayaḥ ॥

शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान् । यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः ॥

śakto ’haṁ dhanuṣaikena nihantuṁ sarvapāṇḍavān । yady eṣāṁ na bhaved goptā viṣvakseno mahābalaḥ ॥

कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवैः । अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः ॥

kāraṇadvayam āsthāya nāhaṁ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ । avadhyatvāc ca pāṇḍūnāṁ strībhāvāc ca śikhaṇḍinaḥ ॥

पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदावहत् । स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा । तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः ॥

pitrā tuṣṭena me pūrvaṁ yadā kālīm udāvahat । svacchandamaraṇaṁ dattam avadhyatvaṁ raṇe tathā । tasmān mr̥tyum ahaṁ manye prāptakālam ivātmanaḥ ॥

एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः । ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन् ॥

evaṁ jñātvā vyavasitaṁ bhīṣmasyāmitatejasaḥ । r̥ṣayo vasavaś caiva viyatsthā bhīṣmam abruvan ॥

यत्ते व्यवसितं वीर अस्माकं सुमहत्प्रियम् । तत्कुरुष्व महेष्वास युद्धाद्बुद्धिं निवर्तय ॥

yat te vyavasitaṁ vīra asmākaṁ sumahat priyam । tat kuruṣva maheṣvāsa yuddhād buddhiṁ nivartaya ॥

तस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवोऽनिलः । अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः ॥

tasya vākyasya nidhane prādurāsīc chivo ’nilaḥ । anulomaḥ sugandhī ca pr̥ṣataiś ca samanvitaḥ ॥

देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः । पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि पार्थिव ॥

devadundubhayaś caiva saṁpraṇedur mahāsvanāḥ । papāta puṣpavr̥ṣṭiś ca bhīṣmasyopari pārthiva ॥

न च तच्छुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां नृप । ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा ॥

na ca tac chuśruve kaś cit teṣāṁ saṁvadatāṁ nr̥pa । r̥te bhīṣmaṁ mahābāhuṁ māṁ cāpi munitejasā ॥

संभ्रमश्च महानासीत्त्रिदशानां विशां पते । पतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा ॥

saṁbhramaś ca mahān āsīt tridaśānāṁ viśāṁ pate । patiṣyati rathād bhīṣme sarvalokapriye tadā ॥

इति देवगणानां च श्रुत्वा वाक्यं महामनाः । ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत । भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः ॥

iti devagaṇānāṁ ca śrutvā vākyaṁ mahāmanāḥ । tataḥ śāṁtanavo bhīṣmo bībhatsuṁ nābhyavartata । bhidyamānaḥ śitair bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ ॥

शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम् । आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः ॥

śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṁ pitāmaham । ājaghānorasi kruddho navabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स तेनाभिहतः संख्ये भीष्मः कुरुपितामहः । नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाचलः ॥

sa tenābhihataḥ saṁkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ । nākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ ॥

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः । गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्पयत् ॥

tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipan gāṇḍivaṁ dhanuḥ । gāṅgeyaṁ pañcaviṁśatyā kṣudrakāṇāṁ samarpayat ॥

पुनः शरशतेनैनं त्वरमाणो धनंजयः । सर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥

punaḥ śaraśatenainaṁ tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ । sarvagātreṣu saṁkruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat ॥

एवमन्यैरपि भृशं वध्यमानो महारणे । न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ॥

evam anyair api bhr̥śaṁ vadhyamāno mahāraṇe । na cakrus te rujaṁ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ॥

ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ॥

tataḥ kirīṭī saṁrabdho bhīṣmam evābhyavartata । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya dhanuś cāsya samācchinat ॥

अथैनं दशभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे । सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत् ॥

athainaṁ daśabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide । sārathiṁ viśikhaiś cāsya daśabhiḥ samakampayat ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादत्त गाङ्गेयो बलवत्तरम् । तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरुपानुदत् । निमेषान्तरमात्रेण आत्तमात्तं महारणे ॥

so ’nyat kārmukam ādatta gāṅgeyo balavattaram । tad apy asya śitair bhallais tridhā tribhir upānudat । nimeṣāntaramātreṇa āttam āttaṁ mahāraṇe ॥

एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यपि । ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत ॥

evam asya dhanūṁṣy ājau ciccheda subahūny api । tataḥ śāṁtanavo bhīṣmo bībhatsuṁ nābhyavartata ॥

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्दयत् । सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत ॥

athainaṁ pañcaviṁśatyā kṣudrakāṇāṁ samardayat । so ’tividdho maheṣvāso duḥśāsanam abhāṣata ॥

एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः । शरैरनेकसाहस्रैर्मामेवाभ्यसते रणे ॥

eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṁ mahārathaḥ । śarair anekasāhasrair mām evābhyasate raṇe ॥

न चैष शक्यः समरे जेतुं वज्रभृता अपि । न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः । मां चैव शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्याः सुदुर्बलाः ॥

na caiṣa śakyaḥ samare jetuṁ vajrabhr̥tā api । na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ । māṁ caiva śaktā nirjetuṁ kim u martyāḥ sudurbalāḥ ॥

एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे ॥

evaṁ tayoḥ saṁvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya bhīṣmaṁ vivyādha saṁyuge ॥

ततो दुःशासनं भूयः स्मयमानोऽभ्यभाषत । अतिविद्धः शितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना ॥

tato duḥśāsanaṁ bhūyaḥ smayamāno ’bhyabhāṣata । atividdhaḥ śitair bāṇair bhr̥śaṁ gāṇḍīvadhanvanā ॥

वज्राशनिसमस्पर्शाः शिताग्राः संप्रवेशिताः । विमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥

vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṁpraveśitāḥ । vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः । मुसलानीव मे घ्नन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥

nikr̥ntamānā marmāṇi dr̥ḍhāvaraṇabhedinaḥ । musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

ब्रह्मदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगा दुरासदाः । मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥

brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ । mama prāṇān ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः । ममाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥

bhujagā iva saṁkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ । mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवाहिताः । गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥

nāśayantīva me prāṇān yamadūtā ivāhitāḥ । gadāparighasaṁsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमासे गवामिव । अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥

kr̥ntanti mama gātrāṇi māghamāse gavām iva । arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाः । वीरं गण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम् ॥

sarve hy api na me duḥkhaṁ kuryur anye narādhipāḥ । vīraṁ gaṇḍīvadhanvānam r̥te jiṣṇuṁ kapidhvajam ॥

इति ब्रुवञ्शांतनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम् । सविष्फुलिङ्गां दीप्ताग्रां शक्तिं चिक्षेप भारत ॥

iti bruvañ śāṁtanavo didhakṣur iva pāṇḍavam । saviṣphuliṅgāṁ dīptāgrāṁ śaktiṁ cikṣepa bhārata ॥

तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत् । पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत ॥

tām asya viśikhaiś chittvā tridhā tribhir apātayat । paśyatāṁ kuruvīrāṇāṁ sarveṣāṁ tatra bhārata ॥

चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम् । खड्गं चान्यतरं प्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा ॥

carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkr̥tam । khaḍgaṁ cānyataraṁ prepsur mr̥tyor agre jayāya vā ॥

तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमद्दंशितात्मनः । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tasya tac chatadhā carma vyadhamad daṁśitātmanaḥ । rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat ॥

विनद्योच्चैः सिंह इव स्वान्यनीकान्यचोदयत् । अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि ॥

vinadyoccaiḥ siṁha iva svāny anīkāny acodayat । abhidravata gāṅgeyaṁ mā vo ’stu bhayam aṇv api ॥

अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततः । पट्टिशैश्च सनिस्त्रिंशैर्नानाप्रहरणैस्तथा ॥

atha te tomaraiḥ prāsair bāṇaughaiś ca samantataḥ । paṭṭiśaiś ca sanistriṁśair nānāpraharaṇais tathā ॥

वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः । सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामजायत ॥

vatsadantaiś ca bhallaiś ca tam ekam abhidudruvuḥ । siṁhanādas tato ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata ॥

तथैव तव पुत्राश्च राजन्भीष्मजयैषिणः । तमेकमभ्यवर्तन्त सिंहनादांश्च नेदिरे ॥

tathaiva tava putrāś ca rājan bhīṣmajayaiṣiṇaḥ । tam ekam abhyavartanta siṁhanādāṁś ca nedire ॥

तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह । दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे ॥

tatrāsīt tumulaṁ yuddhaṁ tāvakānāṁ paraiḥ saha । daśame ’hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame ॥

आसीद्गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव । सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ॥

āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva । sainyānāṁ yudhyamānānāṁ nighnatām itaretaram ॥

अगम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ता तदाभवत् । समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन ॥

agamyarūpā pr̥thivī śoṇitāktā tadābhavat । samaṁ ca viṣamaṁ caiva na prājñāyata kiṁ cana ॥

योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि । अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ॥

yodhānām ayutaṁ hatvā tasmin sa daśame ’hani । atiṣṭhad āhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu ॥

ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनंजयः । मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम् ॥

tataḥ senāmukhe tasmin sthitaḥ pārtho dhanaṁjayaḥ । madhyena kurusainyānāṁ drāvayām āsa vāhinīm ॥

वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् । पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्रद्रवाम महारणात् ॥

vayaṁ śvetahayād bhītāḥ kuntīputrād dhanaṁjayāt । pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt ॥

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ । abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ ॥

शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह । द्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताः । संग्रामे न जहुर्भीष्मं युध्यमानं किरीटिना ॥

śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha । dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ । saṁgrāme na jahur bhīṣmaṁ yudhyamānaṁ kirīṭinā ॥

ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः । परिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरवर्षैरवाकिरन् ॥

tatas tam ekaṁ bahavaḥ parivārya samantataḥ । parikālya kurūn sarvāñ śaravarṣair avākiran ॥

निपातयत गृह्णीत विध्यताथ च कर्षत । इत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति ॥

nipātayata gr̥hṇīta vidhyatātha ca karṣata । ity āsīt tumulaḥ śabdo rājan bhīṣmarathaṁ prati ॥

अभिहत्य शरौघैस्तं शतशोऽथ सहस्रशः । न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रेष्वङ्गुलमात्रकम् ॥

abhihatya śaraughais taṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ । na tasyāsīd anirbhinnaṁ gātreṣv aṅgulamātrakam ॥

एवं विभो तव पिता शरैर्विशकलीकृतः । शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात् । किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम् ॥

evaṁ vibho tava pitā śarair viśakalīkr̥taḥ । śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatad rathāt । kiṁciccheṣe dinakare putrāṇāṁ tava paśyatām ॥

हा हेति दिवि देवानां पार्थिवानां च सर्वशः । पतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहान्स्वनः ॥

hā heti divi devānāṁ pārthivānāṁ ca sarvaśaḥ । patamāne rathād bhīṣme babhūva sumahān svanaḥ ॥

तं पतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम् । सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः ॥

taṁ patantam abhiprekṣya mahātmānaṁ pitāmaham । saha bhīṣmeṇa sarveṣāṁ prāpatan hr̥dayāni naḥ ॥

स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन् । इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम् । धरणीं नास्पृशच्चापि शरसंघैः समाचितः ॥

sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan । indradhvaja ivotsr̥ṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām । dharaṇīṁ nāspr̥śac cāpi śarasaṁghaiḥ samācitaḥ ॥

शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम् । रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत् ॥

śaratalpe maheṣvāsaṁ śayānaṁ puruṣarṣabham । rathāt prapatitaṁ cainaṁ divyo bhāvaḥ samāviśat ॥

अभ्यवर्षत पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी । पतन्स ददृशे चापि खर्वितं च दिवाकरम् ॥

abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinī । patan sa dadr̥śe cāpi kharvitaṁ ca divākaram ॥

संज्ञां चैवालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारत । अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्यां वाचं समन्ततः ॥

saṁjñāṁ caivālabhad vīraḥ kālaṁ saṁcintya bhārata । antarikṣe ca śuśrāva divyāṁ vācaṁ samantataḥ ॥

कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः । कालं कर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने ॥

kathaṁ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । kālaṁ kartā naravyāghraḥ saṁprāpte dakṣiṇāyane ॥

स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत् । धारयामास च प्राणान्पतितोऽपि हि भूतले । उत्तरायणमन्विच्छन्भीष्मः कुरुपितामहः ॥

sthito ’smīti ca gāṅgeyas tac chrutvā vākyam abravīt । dhārayām āsa ca prāṇān patito ’pi hi bhūtale । uttarāyaṇam anvicchan bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ॥

तस्य तन्मतमाज्ञाय गङ्गा हिमवतः सुता । महर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै ॥

tasya tan matam ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā । maharṣīn haṁsarūpeṇa preṣayām āsa tatra vai ॥

ततः संपातिनो हंसास्त्वरिता मानसौकसः । आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम् । यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः ॥

tataḥ saṁpātino haṁsās tvaritā mānasaukasaḥ । ājagmuḥ sahitā draṣṭuṁ bhīṣmaṁ kurupitāmaham । yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ ॥

ते तु भीष्मं समासाद्य मुनयो हंसरूपिणः । अपश्यञ्शरतल्पस्थं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥

te tu bhīṣmaṁ samāsādya munayo haṁsarūpiṇaḥ । apaśyañ śaratalpasthaṁ bhīṣmaṁ kurupitāmaham ॥

ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम् ॥

te taṁ dr̥ṣṭvā mahātmānaṁ kr̥tvā cāpi pradakṣiṇam । gāṅgeyaṁ bharataśreṣṭhaṁ dakṣiṇena ca bhāskaram ॥

इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः । भीष्म एव महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने ॥

itaretaram āmantrya prāhus tatra manīṣiṇaḥ । bhīṣma eva mahātmā san saṁsthātā dakṣiṇāyane ॥

इत्युक्त्वा प्रस्थितान्हंसान्दक्षिणामभितो दिशम् । संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत ॥

ity uktvā prasthitān haṁsān dakṣiṇām abhito diśam । saṁprekṣya vai mahābuddhiś cintayitvā ca bhārata ॥

तानब्रवीच्छांतनवो नाहं गन्ता कथंचन । दक्षिणावृत्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम् ॥

tān abravīc chāṁtanavo nāhaṁ gantā kathaṁ cana । dakṣiṇāvr̥tta āditye etan me manasi sthitam ॥

गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम् । उदगावृत्त आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः ॥

gamiṣyāmi svakaṁ sthānam āsīd yan me purātanam । udagāvr̥tta āditye haṁsāḥ satyaṁ bravīmi vaḥ ॥

धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया । ऐश्वर्यभूतः प्राणानामुत्सर्गे नियतो ह्यहम् । तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने ॥

dhārayiṣyāmy ahaṁ prāṇān uttarāyaṇakāṅkṣayā । aiśvaryabhūtaḥ prāṇānām utsarge niyato hy aham । tasmāt prāṇān dhārayiṣye mumūrṣur udagāyane ॥

यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना । छन्दतो मृत्युरित्येवं तस्य चास्तु वरस्तथा ॥

yaś ca datto varo mahyaṁ pitrā tena mahātmanā । chandato mr̥tyur ity evaṁ tasya cāstu varas tathā ॥

धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सति । इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसानशेत शरतल्पगः ॥

dhārayiṣye tataḥ prāṇān utsarge niyate sati । ity uktvā tāṁs tadā haṁsān aśeta śaratalpagaḥ ॥

एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि । पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥

evaṁ kurūṇāṁ patite śr̥ṅge bhīṣme mahaujasi । pāṇḍavāḥ sr̥ñjayāś caiva siṁhanādaṁ pracakrire ॥

तस्मिन्हते महासत्त्वे भरतानाममध्यमे । न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ । संमोहश्चैव तुमुलः कुरूणामभवत्तदा ॥

tasmin hate mahāsattve bharatānām amadhyame । na kiṁ cit pratyapadyanta putrās te bharatarṣabha । saṁmohaś caiva tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā ॥

नृपा दुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः । विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः ॥

nr̥pā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudus tataḥ । viṣādāc ca ciraṁ kālam atiṣṭhan vigatendriyāḥ ॥

दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः । ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान् ॥

dadhyuś caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ । ūrugrāhagr̥hītāś ca nābhyadhāvanta pāṇḍavān ॥

अवध्ये शंतनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि । अभावः सुमहान्राजन्कुरूनागादतन्द्रितः ॥

avadhye śaṁtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi । abhāvaḥ sumahān rājan kurūn āgād atandritaḥ ॥

हतप्रवीराश्च वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः । कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना ॥

hatapravīrāś ca vayaṁ nikr̥ttāś ca śitaiḥ śaraiḥ । kartavyaṁ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā ॥

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् । सर्वे दध्मुर्महाशङ्खाञ्शूराः परिघबाहवः । सोमकाश्च सपञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर ॥

pāṇḍavās tu jayaṁ labdhvā paratra ca parāṁ gatim । sarve dadhmur mahāśaṅkhāñ śūrāḥ parighabāhavaḥ । somakāś ca sapañcālāḥ prāhr̥ṣyanta janeśvara ॥

ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु सुमहाबलः । आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननर्त च ॥

tatas tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ । āsphoṭayām āsa bhr̥śaṁ bhīmaseno nanarta ca ॥

सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये विनिपातिते । संन्यस्य वीराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः ॥

senayor ubhayoś cāpi gāṅgeye vinipātite । saṁnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ ॥

प्राक्रोशन्प्रापतंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथापरे । क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चैकेऽभ्यपूजयन् ॥

prākrośan prāpataṁś cānye jagmur mohaṁ tathāpare । kṣatraṁ cānye ’bhyanindanta bhīṣmaṁ caike ’bhyapūjayan ॥

ऋषयः पितरश्चैव प्रशशंसुर्महाव्रतम् । भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे ॥

r̥ṣayaḥ pitaraś caiva praśaśaṁsur mahāvratam । bharatānāṁ ca ye pūrve te cainaṁ praśaśaṁsire ॥

महोपनिषदं चैव योगमास्थाय वीर्यवान् । जपञ्शांतनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत् ॥

mahopaniṣadaṁ caiva yogam āsthāya vīryavān । japañ śāṁtanavo dhīmān kālākāṅkṣī sthito ’bhavat ॥