Adhyāya 113

संजय उवाच । एवं व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषु । ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭham anuvartiṣu । brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata ॥

न ह्यनीकमनीकेन समसज्जत संकुले । न रथा रथिभिः सार्धं न पदाताः पदातिभिः ॥

na hy anīkam anīkena samasajjata saṁkule । na rathā rathibhiḥ sārdhaṁ na padātāḥ padātibhiḥ ॥

अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त न गजा गजयोधिभिः । महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत ॥

aśvā nāśvair ayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ । mahān vyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata ॥

नरनागरथेष्वेवं व्यवकीर्णेषु सर्वशः । क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत ॥

naranāgaratheṣv evaṁ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ । kṣaye tasmin mahāraudre nirviśeṣam ajāyata ॥

ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत । दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय सत्वराः । पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन् ॥

tataḥ śalyaḥ kr̥paś caiva citrasenaś ca bhārata । duḥśāsano vikarṇaś ca rathān āsthāya satvarāḥ । pāṇḍavānāṁ raṇe śūrā dhvajinīṁ samakampayan ॥

सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः । त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मज्जमानेव नौर्जले ॥

sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ । trātāraṁ nādhyagacchad vai majjamāneva naur jale ॥

यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति । तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माण्यकृन्तत ॥

yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṁ marmāṇi kr̥ntati । tathā pāṇḍusutānāṁ vai bhīṣmo marmāṇy akr̥ntata ॥

अतीव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना । नगमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः ॥

atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā । nagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ ॥

मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः । इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः ॥

mr̥dyamānāś ca dr̥śyante pārthena narayūthapāḥ । iṣubhis tāḍyamānāś ca nārācaiś ca sahasraśaḥ ॥

पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तत्र तत्र महागजाः । आबद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम् ॥

petur ārtasvaraṁ kr̥tvā tatra tatra mahāgajāḥ । ābaddhābharaṇaiḥ kāyair nihatānāṁ mahātmanām ॥

छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः । तस्मिन्नतिमहाभीमे राजन्वीरवरक्षये । भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये ॥

channam āyodhanaṁ reje śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ । tasminn atimahābhīme rājan vīravarakṣaye । bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṁjaye ॥

ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम् । न न्यवर्तन्त कौरव्या ब्रह्मलोकपुरस्कृताः ॥

te parākrāntam ālokya rājan yudhi pitāmaham । na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskr̥tāḥ ॥

इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम् । पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये ॥

icchanto nidhanaṁ yuddhe svargaṁ kr̥tvā parāyaṇam । pāṇḍavān abhyavartanta tasmin vīravarakṣaye ॥

पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून् । क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप ॥

pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhān bahūn । kleśān kr̥tān saputreṇa tvayā pūrvaṁ narādhipa ॥

भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकपुरस्कृताः । तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति स्म हृष्टवत् ॥

bhayaṁ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskr̥tāḥ । tāvakāṁs tava putrāṁś ca yodhayanti sma hr̥ṣṭavat ॥

सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः । अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह ॥

senāpatis tu samare prāha senāṁ mahārathaḥ । abhidravata gāṅgeyaṁ somakāḥ sr̥ñjayaiḥ saha ॥

सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सह सृञ्जयैः । अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः ॥

senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sr̥ñjayaiḥ । abhyadravanta gāṅgeyaṁ śastravr̥ṣṭyā samantataḥ ॥

वध्यमानस्ततो राजन्पिता शांतनवस्तव । अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान् ॥

vadhyamānas tato rājan pitā śāṁtanavas tava । amarṣavaśam āpanno yodhayām āsa sr̥ñjayān ॥

तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता । संप्रदत्तास्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशिनी ॥

tasya kīrtimatas tāta purā rāmeṇa dhīmatā । saṁpradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī ॥

स तां शिक्षामधिष्ठाय कृत्वा परबलक्षयम् । अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः । भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा ॥

sa tāṁ śikṣām adhiṣṭhāya kr̥tvā parabalakṣayam । ahany ahani pārthānāṁ vr̥ddhaḥ kurupitāmahaḥ । bhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā ॥

तस्मिंस्तु दिवसे प्राप्ते दशमे भरतर्षभ । भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे । गजाश्वममितं हत्वा हताः सप्त महारथाः ॥

tasmiṁs tu divase prāpte daśame bharatarṣabha । bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṁyuge । gajāśvam amitaṁ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ ॥

हत्वा पञ्च सहस्राणि रथिनां प्रपितामहः । नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश ॥

hatvā pañca sahasrāṇi rathināṁ prapitāmahaḥ । narāṇāṁ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa ॥

तथा दन्तिसहस्रं च हयानामयुतं पुनः । शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशां पते ॥

tathā dantisahasraṁ ca hayānām ayutaṁ punaḥ । śikṣābalena nihataṁ pitrā tava viśāṁ pate ॥

ततः सर्वमहीपानां क्षोभयित्वा वरूथिनीम् । विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः ॥

tataḥ sarvamahīpānāṁ kṣobhayitvā varūthinīm । virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ ॥

शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान् । सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैर्न्यपातयत् ॥

śatānīkaṁ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān । sahasrāṇi mahārāja rājñāṁ bhallair nyapātayat ॥

ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम् । राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम् ॥

ye ca ke cana pārthānām abhiyātā dhanaṁjayam । rājāno bhīṣmam āsādya gatās te yamasādanam ॥

एवं दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः । अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे ॥

evaṁ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ । atītya senāṁ pārthānām avatasthe camūmukhe ॥

स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनि । सेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः ॥

sa kr̥tvā sumahat karma tasmin vai daśame ’hani । senayor antare tiṣṭhan pragr̥hītaśarāsanaḥ ॥

न चैनं पार्थिवा राजञ्शेकुः केचिन्निरीक्षितुम् । मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि ॥

na cainaṁ pārthivā rājañ śekuḥ ke cin nirīkṣitum । madhyaṁ prāptaṁ yathā grīṣme tapantaṁ bhāskaraṁ divi ॥

यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे । तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत ॥

yathā daityacamūṁ śakras tāpayām āsa saṁyuge । tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṁs tāpayām āsa bhārata ॥

तथा च तं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः । उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनंजयम् ॥

tathā ca taṁ parākrāntam ālokya madhusūdanaḥ । uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṁjayam ॥

एष शांतनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः । नानिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति ॥

eṣa śāṁtanavo bhīṣmaḥ senayor antare sthitaḥ । nānihatya balād enaṁ vijayas te bhaviṣyati ॥

यत्तः संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः । न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो ॥

yattaḥ saṁstambhayasvainaṁ yatraiṣā bhidyate camūḥ । na hi bhīṣmaśarān anyaḥ soḍhum utsahate vibho ॥

ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः । सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः ॥

tatas tasmin kṣaṇe rājaṁś codito vānaradhvajaḥ । sadhvajaṁ sarathaṁ sāśvaṁ bhīṣmam antardadhe śaraiḥ ॥

स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान् । शरव्रातैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान् ॥

sa cāpi kurumukhyānām r̥ṣabhaḥ pāṇḍaveritān । śaravrātaiḥ śaravrātān bahudhā vidudhāva tān ॥

तेन पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

tena pāñcālarājaś ca dhr̥ṣṭaketuś ca vīryavān । pāṇḍavo bhīmasenaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह । सात्यकिश्च महाराज सौभद्रोऽथ घटोत्कचः ॥

yamau ca cekitānaś ca kekayāḥ pañca caiva ha । sātyakiś ca mahārāja saubhadro ’tha ghaṭotkacaḥ ॥

द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् । सुशर्मा च विराटश्च पाण्डवेया महाबलाः ॥

draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaś ca vīryavān । suśarmā ca virāṭaś ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ ॥

एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः । समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे ॥

ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ । samuddhr̥tāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare ॥

ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम् । भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना ॥

tataḥ śikhaṇḍī vegena pragr̥hya paramāyudham । bhīṣmam evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā ॥

ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित् । भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः ॥

tato ’syānucarān hatvā sarvān raṇavibhāgavit । bhīṣmam evābhidudrāva bībhatsur aparājitaḥ ॥

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना ॥

sātyakiś cekitānaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । virāṭo drupadaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau । dudruvur bhīṣmam evājau rakṣitā dr̥ḍhadhanvanā ॥

अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । दुद्रुवुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधाः ॥

abhimanyuś ca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ । dudruvuḥ samare bhīṣmaṁ samudyatamahāyudhāḥ ॥

ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः । बहुधा भीष्ममानर्छन्मार्गणैः कृतमार्गणाः ॥

te sarve dr̥ḍhadhanvānaḥ saṁyugeṣv apalāyinaḥ । bahudhā bhīṣmam ānarchan mārgaṇaiḥ kr̥tamārgaṇāḥ ॥

विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः । पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम् । कृत्वा शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः ॥

vidhūya tān bāṇagaṇān ye muktāḥ pārthivottamaiḥ । pāṇḍavānām adīnātmā vyagāhata varūthinīm । kr̥tvā śaravighātaṁ ca krīḍann iva pitāmahaḥ ॥

नाभिसंधत्त पाञ्चाल्यं स्मयमानो मुहुर्मुहुः । स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिनः । जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः ॥

nābhisaṁdhatta pāñcālyaṁ smayamāno muhur muhuḥ । strītvaṁ tasyānusaṁsmr̥tya bhīṣmo bāṇāñ śikhaṇḍinaḥ । jaghāna drupadānīke rathān sapta mahārathaḥ ॥

ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समपद्यत । मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् ॥

tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata । matsyapāñcālacedīnāṁ tam ekam abhidhāvatām ॥

ते वराश्वरथव्रातैर्वारणैः सपदातिभिः । तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् । भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून् ॥

te varāśvarathavrātair vāraṇaiḥ sapadātibhiḥ । tam ekaṁ chādayām āsur meghā iva divākaram । bhīṣmaṁ bhāgīrathīputraṁ pratapantaṁ raṇe ripūn ॥

ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे । किरीटी भीष्ममानर्छत्पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥

tatas tasya ca teṣāṁ ca yuddhe devāsuropame । kirīṭī bhīṣmam ānarchat puraskr̥tya śikhaṇḍinam ॥