Adhyāya 112

संजय उवाच । अभिमन्युर्महाराज तव पुत्रमयोधयत् । महत्या सेनया युक्तो भीष्महेतोः पराक्रमी ॥

saṁjaya uvāca । abhimanyur mahārāja tava putram ayodhayat । mahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī ॥

दुर्योधनो रणे कार्ष्णिं नवभिर्नतपर्वभिः । आजघान रणे क्रुद्धः पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः ॥

duryodhano raṇe kārṣṇiṁ navabhir nataparvabhiḥ । ājaghāna raṇe kruddhaḥ punaś cainaṁ tribhiḥ śaraiḥ ॥

तस्य शक्तिं रणे कार्ष्णिर्मृत्योर्घोरामिव स्वसाम् । प्रेषयामास संक्रुद्धो दुर्योधनरथं प्रति ॥

tasya śaktiṁ raṇe kārṣṇir mr̥tyor ghorām iva svasām । preṣayām āsa saṁkruddho duryodhanarathaṁ prati ॥

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां विशां पते । द्विधा चिच्छेद ते पुत्रः क्षुरप्रेण महारथः ॥

tām āpatantīṁ sahasā ghorarūpāṁ viśāṁ pate । dvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ ॥

तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकोपनः । दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

tāṁ śaktiṁ patitāṁ dr̥ṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥ । duryodhanaṁ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat ॥

पुनश्चैनं शरैर्घोरैराजघान स्तनान्तरे । दशभिर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनममर्षणम् ॥

punaś cainaṁ śarair ghorair ājaghāna stanāntare । daśabhir bharataśreṣṭha duryodhanam amarṣaṇam ॥

तद्युद्धमभवद्घोरं चित्ररूपं च भारत । ईक्षितृप्रीतिजननं सर्वपार्थिवपूजितम् ॥

tad yuddham abhavad ghoraṁ citrarūpaṁ ca bhārata । īkṣitr̥prītijananaṁ sarvapārthivapūjitam ॥

भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च । युयुधाते रणे वीरौ सौभद्रकुरुपुंगवौ ॥

bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca । yuyudhāte raṇe vīrau saubhadrakurupuṁgavau ॥

सात्यकिं रभसं युद्धे द्रौणिर्ब्राह्मणपुंगवः । आजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन परंतपः ॥

sātyakiṁ rabhasaṁ yuddhe drauṇir brāhmaṇapuṁgavaḥ । ājaghānorasi kruddho nārācena paraṁtapaḥ ॥

शैनेयोऽपि गुरोः पुत्रं सर्वमर्मसु भारत । अताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कपत्रिभिः ॥

śaineyo ’pi guroḥ putraṁ sarvamarmasu bhārata । atāḍayad ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ ॥

अश्वत्थामा तु समरे सात्यकिं नवभिः शरैः । त्रिंशता च पुनस्तूर्णं बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

aśvatthāmā tu samare sātyakiṁ navabhiḥ śaraiḥ । triṁśatā ca punas tūrṇaṁ bāhvor urasi cārpayat ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासो द्रोणपुत्रेण सात्वतः । द्रोणपुत्रं त्रिभिर्बाणैराजघान महायशाः ॥

so ’tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥ । droṇaputraṁ tribhir bāṇair ājaghāna mahāyaśāḥ ॥

पौरवो धृष्टकेतुं च शरैरासाद्य संयुगे । बहुधा दारयां चक्रे महेष्वासं महारथम् ॥

pauravo dhr̥ṣṭaketuṁ ca śarair āsādya saṁyuge । bahudhā dārayāṁ cakre maheṣvāsaṁ mahāratham ॥

तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर्महारथः । त्रिंशता निशितैर्बाणैर्विव्याध सुमहाबलः ॥

tathaiva pauravaṁ yuddhe dhr̥ṣṭaketur mahārathaḥ । triṁśatā niśitair bāṇair vivyādha sumahābalaḥ ॥

पौरवस्तु धनुश्छित्त्वा धृष्टकेतोर्महारथः । ननाद बलवन्नादं विव्याध दशभिः शरैः ॥

pauravas tu dhanuś chittvā dhr̥ṣṭaketor mahārathaḥ । nanāda balavan nādaṁ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पौरवं निशितैः शरैः । आजघान महाराज त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ॥

so ’nyat kārmukam ādāya pauravaṁ niśitaiḥ śaraiḥ । ājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ ॥

तौ तु तत्र महेष्वासौ महामात्रौ महारथौ । महता शरवर्षेण परस्परमवर्षताम् ॥

tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau । mahatā śaravarṣeṇa parasparam avarṣatām ॥

अन्योन्यस्य धनुश्छित्त्वा हयान्हत्वा च भारत । विरथावसियुद्धाय संगतौ तौ महारथौ ॥

anyonyasya dhanuś chittvā hayān hatvā ca bhārata । virathāv asiyuddhāya saṁgatau tau mahārathau ॥

आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्रपरिष्कृते । तारकाशतचित्रौ च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ ॥

ārṣabhe carmaṇī citre śatacandrapariṣkr̥te । tārakāśatacitrau ca nistriṁśau sumahāprabhau ॥

प्रगृह्य विमलौ राजंस्तावन्योन्यमभिद्रुतौ । वाशितासंगमे यत्तौ सिंहाविव महावने ॥

pragr̥hya vimalau rājaṁs tāv anyonyam abhidrutau । vāśitāsaṁgame yattau siṁhāv iva mahāvane ॥

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च । चेरतुर्दर्शयन्तौ च प्रार्थयन्तौ परस्परम् ॥

maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca । ceratur darśayantau ca prārthayantau parasparam ॥

पौरवो धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिना । ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

pauravo dhr̥ṣṭaketuṁ tu śaṅkhadeśe mahāsinā । tāḍayām āsa saṁkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

चेदिराजोऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम् । आजघान शिताग्रेण जत्रुदेशे महासिना ॥

cedirājo ’pi samare pauravaṁ puruṣarṣabham । ājaghāna śitāgreṇa jatrudeśe mahāsinā ॥

तावन्योन्यं महाराज समासाद्य महाहवे । अन्योन्यवेगाभिहतौ निपेततुररिंदमौ ॥

tāv anyonyaṁ mahārāja samāsādya mahāhave । anyonyavegābhihatau nipetatur ariṁdamau ॥

ततः स्वरथमारोप्य पौरवं तनयस्तव । जयत्सेनो रथे राजन्नपोवाह रणाजिरात् ॥

tataḥ svaratham āropya pauravaṁ tanayas tava । jayatseno rathe rājann apovāha raṇājirāt ॥

धृष्टकेतुं च समरे माद्रीपुत्रः परंतपः । अपोवाह रणे राजन्सहदेवः प्रतापवान् ॥

dhr̥ṣṭaketuṁ ca samare mādrīputraḥ paraṁtapaḥ । apovāha raṇe rājan sahadevaḥ pratāpavān ॥

चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा नवभिराशुगैः । पुनर्विव्याध तं षष्ट्या पुनश्च नवभिः शरैः ॥

citrasenaḥ suśarmāṇaṁ viddhvā navabhir āśugaiḥ । punar vivyādha taṁ ṣaṣṭyā punaś ca navabhiḥ śaraiḥ ॥

सुशर्मा तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं विशां पते । दशभिर्दशभिश्चैव विव्याध निशितैः शरैः ॥

suśarmā tu raṇe kruddhas tava putraṁ viśāṁ pate । daśabhir daśabhiś caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ॥

चित्रसेनश्च तं राजंस्त्रिंशता नतपर्वणाम् । आजघान रणे क्रुद्धः स च तं प्रत्यविध्यत । भीष्मस्य समरे राजन्यशो मानं च वर्धयन् ॥

citrasenaś ca taṁ rājaṁs triṁśatā nataparvaṇām । ājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṁ pratyavidhyata । bhīṣmasya samare rājan yaśo mānaṁ ca vardhayan ॥

सौभद्रो राजपुत्रं तु बृहद्बलमयोधयत् । आर्जुनिं कोसलेन्द्रस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः । पुनर्विव्याध विंशत्या शरैः संनतपर्वभिः ॥

saubhadro rājaputraṁ tu br̥hadbalam ayodhayat । ārjuniṁ kosalendras tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ । punar vivyādha viṁśatyā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

बृहद्बलं च सौभद्रो विद्ध्वा नवभिरायसैः । नाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः पुनः ॥

br̥hadbalaṁ ca saubhadro viddhvā navabhir āyasaiḥ । nākampayata saṁgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ ॥

कौसल्यस्य पुनश्चापि धनुश्चिच्छेद फाल्गुणिः । आजघान शरैश्चैव त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः ॥

kausalyasya punaś cāpi dhanuś ciccheda phālguṇiḥ । ājaghāna śaraiś caiva triṁśatā kaṅkapatribhiḥ ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय राजपुत्रो बृहद्बलः । फाल्गुनिं समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभिः शरैः ॥

so ’nyat kārmukam ādāya rājaputro br̥hadbalaḥ । phālguniṁ samare kruddho vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ ॥

तयोर्युद्धं समभवद्भीष्महेतोः परंतप । संरब्धयोर्महाराज समरे चित्रयोधिनोः । यथा देवासुरे युद्धे मयवासवयोरभूत् ॥

tayor yuddhaṁ samabhavad bhīṣmahetoḥ paraṁtapa । saṁrabdhayor mahārāja samare citrayodhinoḥ । yathā devāsure yuddhe mayavāsavayor abhūt ॥

भीमसेनो गजानीकं योधयन्बह्वशोभत । यथा शक्रो वज्रपाणिर्दारयन्पर्वतोत्तमान् ॥

bhīmaseno gajānīkaṁ yodhayan bahv aśobhata । yathā śakro vajrapāṇir dārayan parvatottamān ॥

ते वध्यमाना भीमेन मातङ्गा गिरिसंनिभाः । निपेतुरुर्व्यां सहिता नादयन्तो वसुंधराम् ॥

te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṁnibhāḥ । nipetur urvyāṁ sahitā nādayanto vasuṁdharām ॥

गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयोपमाः । विरेजुर्वसुधां प्राप्य विकीर्णा इव पर्वताः ॥

girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥ । virejur vasudhāṁ prāpya vikīrṇā iva parvatāḥ ॥

युधिष्ठिरो महेष्वासो मद्रराजानमाहवे । महत्या सेनया गुप्तं पीडयामास संगतः ॥

yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānam āhave । mahatyā senayā guptaṁ pīḍayām āsa saṁgataḥ ॥

मद्रेश्वरश्च समरे धर्मपुत्रं महारथम् । पीडयामास संरब्धो भीष्महेतोः पराक्रमी ॥

madreśvaraś ca samare dharmaputraṁ mahāratham । pīḍayām āsa saṁrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī ॥

विराटं सैन्धवो राजा विद्ध्वा संनतपर्वभिः । नवभिः सायकैस्तीक्ष्णैस्त्रिंशता पुनरर्दयत् ॥

virāṭaṁ saindhavo rājā viddhvā saṁnataparvabhiḥ । navabhiḥ sāyakais tīkṣṇais triṁśatā punar ardayat ॥

विराटश्च महाराज सैन्धवं वाहिनीमुखे । त्रिंशता निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥

virāṭaś ca mahārāja saindhavaṁ vāhinīmukhe । triṁśatā niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare ॥

चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशौ चित्रवर्मायुधध्वजौ । रेजतुश्चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ ॥

citrakārmukanistriṁśau citravarmāyudhadhvajau । rejatuś citrarūpau tau saṁgrāme matsyasaindhavau ॥

द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण समागम्य महारणे । महासमुदयं चक्रे शरैः संनतपर्वभिः ॥

droṇaḥ pāñcālaputreṇa samāgamya mahāraṇe । mahāsamudayaṁ cakre śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

ततो द्रोणो महाराज पार्षतस्य महद्धनुः । छित्त्वा पञ्चाशतेषूणां पार्षतं समविध्यत ॥

tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahad dhanuḥ । chittvā pañcāśateṣūṇāṁ pārṣataṁ samavidhyata ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पार्षतः परवीरहा । द्रोणस्य मिषतो युद्धे प्रेषयामास सायकान् ॥

so ’nyat kārmukam ādāya pārṣataḥ paravīrahā । droṇasya miṣato yuddhe preṣayām āsa sāyakān ॥

ताञ्शराञ्शरसंघैस्तु संनिवार्य महारथः । द्रोणो द्रुपदपुत्राय प्राहिणोत्पञ्च सायकान् ॥

tāñ śarāñ śarasaṁghais tu saṁnivārya mahārathaḥ । droṇo drupadaputrāya prāhiṇot pañca sāyakān ॥

तस्य क्रुद्धो महाराज पार्षतः परवीरहा । द्रोणाय चिक्षेप गदां यमदण्डोपमां रणे ॥

tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahā । droṇāya cikṣepa gadāṁ yamadaṇḍopamāṁ raṇe ॥

तामापतन्तीं सहसा हेमपट्टविभूषिताम् । शरैः पञ्चाशता द्रोणो वारयामास संयुगे ॥

tām āpatantīṁ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitām । śaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayām āsa saṁyuge ॥

सा छिन्ना बहुधा राजन्द्रोणचापच्युतैः शरैः । चूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले ॥

sā chinnā bahudhā rājan droṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ । cūrṇīkr̥tā viśīryantī papāta vasudhātale ॥

गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुसूदनः । द्रोणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारशवीं शुभाम् ॥

gadāṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ । droṇāya śaktiṁ cikṣepa sarvapāraśavīṁ śubhām ॥

तां द्रोणो नवभिर्बाणैश्चिच्छेद युधि भारत । पार्षतं च महेष्वासं पीडयामास संयुगे ॥

tāṁ droṇo navabhir bāṇaiś ciccheda yudhi bhārata । pārṣataṁ ca maheṣvāsaṁ pīḍayām āsa saṁyuge ॥

एवमेतन्महद्युद्धं द्रोणपार्षतयोरभूत् । भीष्मं प्रति महाराज घोररूपं भयानकम् ॥

evam etan mahad yuddhaṁ droṇapārṣatayor abhūt । bhīṣmaṁ prati mahārāja ghorarūpaṁ bhayānakam ॥

अर्जुनः प्राप्य गाङ्गेयं पीडयन्निशितैः शरैः । अभ्यद्रवत संयत्तं वने मत्तमिव द्विपम् ॥

arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṁ pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ । abhyadravata saṁyattaṁ vane mattam iva dvipam ॥

प्रत्युद्ययौ च तं पार्थं भगदत्तः प्रतापवान् । त्रिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः ॥

pratyudyayau ca taṁ pārthaṁ bhagadattaḥ pratāpavān । tridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ ॥

तमापतन्तं सहसा महेन्द्रगजसंनिभम् । परं यत्नं समास्थाय बीभत्सुः प्रत्यपद्यत ॥

tam āpatantaṁ sahasā mahendragajasaṁnibham । paraṁ yatnaṁ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata ॥

ततो गजगतो राजा भगदत्तः प्रतापवान् । अर्जुनं शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥

tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavān । arjunaṁ śaravarṣeṇa vārayām āsa saṁyuge ॥

अर्जुनस्तु रणे नागमायान्तं रजतोपमम् । विमलैरायसैस्तीक्ष्णैरविध्यत महारणे ॥

arjunas tu raṇe nāgam āyāntaṁ rajatopamam । vimalair āyasais tīkṣṇair avidhyata mahāraṇe ॥

शिखण्डिनं च कौन्तेयो याहि याहीत्यचोदयत् । भीष्मं प्रति महाराज जह्येनमिति चाब्रवीत् ॥

śikhaṇḍinaṁ ca kaunteyo yāhi yāhīty acodayat । bhīṣmaṁ prati mahārāja jahy enam iti cābravīt ॥

प्राग्ज्योतिषस्ततो हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वज । प्रययौ त्वरितो राजन्द्रुपदस्य रथं प्रति ॥

prāgjyotiṣas tato hitvā pāṇḍavaṁ pāṇḍupūrvaja । prayayau tvarito rājan drupadasya rathaṁ prati ॥

ततोऽर्जुनो महाराज भीष्ममभ्यद्रवद्द्रुतम् । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमवर्तत ॥

tato ’rjuno mahārāja bhīṣmam abhyadravad drutam । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya tato yuddham avartata ॥

ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं रणे । सर्वेऽभ्यधावन्क्रोशन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tatas te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṁ rabhasaṁ raṇe । sarve ’bhyadhāvan krośantas tad adbhutam ivābhavat ॥

नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां ते जनाधिप । अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः ॥

nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṁ te janādhipa । arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ ॥

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् । इषुभिस्तूर्णमव्यग्रो बहुभिः स समाचिनोत् ॥

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṁ pitāmaham । iṣubhis tūrṇam avyagro bahubhiḥ sa samācinot ॥

सोमकांश्च रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान् । न्यवारयत सैन्यं च पाण्डवानां महारथः ॥

somakāṁś ca raṇe bhīṣmo jaghne pārthapadānugān । nyavārayata sainyaṁ ca pāṇḍavānāṁ mahārathaḥ ॥

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः । शरसंघमहाज्वालः क्षत्रियान्समरेऽदहत् ॥

rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ । śarasaṁghamahājvālaḥ kṣatriyān samare ’dahat ॥

यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरति सानिलः । तथा जज्वाल भीष्मोऽपि दिव्यान्यस्त्राण्युदीरयन् ॥

yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ । tathā jajvāla bhīṣmo ’pi divyāny astrāṇy udīrayan ॥

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः शितैः संनतपर्वभिः । नादयन्स दिशो भीष्मः प्रदिशश्च महायशाः ॥

suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ śitaiḥ saṁnataparvabhiḥ । nādayan sa diśo bhīṣmaḥ pradiśaś ca mahāyaśāḥ ॥

पातयन्रथिनो राजन्गजांश्च सह सादिभिः । मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥

pātayan rathino rājan gajāṁś ca saha sādibhiḥ । muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān ॥

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे । चकार स तदा भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṁś ca saṁyuge । cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । निशम्य सर्वतो राजन्समकम्पन्त सैनिकाः ॥

tasya jyātalanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । niśamya sarvato rājan samakampanta sainikāḥ ॥

अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते मनुजेश्वर । नासज्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥

amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te manujeśvara । nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ ॥

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः । वातायमानान्पश्याम ह्रियमाणान्विशां पते ॥

nirmanuṣyān rathān rājan suyuktāñ javanair hayaiḥ । vātāyamānān paśyāma hriyamāṇān viśāṁ pate ॥

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश । महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ॥

cedikāśikarūṣāṇāṁ sahasrāṇi caturdaśa । mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ ॥

अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाः । संग्रामे भीष्ममासाद्य सवाजिरथकुञ्जराः । जग्मुस्ते परलोकाय व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥

aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikr̥tadhvajāḥ । saṁgrāme bhīṣmam āsādya savājirathakuñjarāḥ । jagmus te paralokāya vyāditāsyam ivāntakam ॥

न तत्रासीन्महाराज सोमकानां महारथः । यः संप्राप्य रणे भीष्मं जीविते स्म मनो दधे ॥

na tatrāsīn mahārāja somakānāṁ mahārathaḥ । yaḥ saṁprāpya raṇe bhīṣmaṁ jīvite sma mano dadhe ॥

तांश्च सर्वान्रणे योधान्प्रेतराजपुरं प्रति । नीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥

tāṁś ca sarvān raṇe yodhān pretarājapuraṁ prati । nītān amanyanta janā dr̥ṣṭvā bhīṣmasya vikramam ॥

न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथः । ऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम् ॥

na kaś cid enaṁ samare pratyudyāti mahārathaḥ । r̥te pāṇḍusutaṁ vīraṁ śvetāśvaṁ kr̥ṣṇasārathim । śikhaṇḍinaṁ ca samare pāñcālyam amitaujasam ॥

शिखण्डी तु रणे भीष्ममासाद्य भरतर्षभ । दशभिर्दशभिर्बाणैराजघान महाहवे ॥

śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmam āsādya bharatarṣabha । daśabhir daśabhir bāṇair ājaghāna mahāhave ॥

शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः क्रोधदीप्तेन चक्षुषा । अवैक्षत कटाक्षेण निर्दहन्निव भारत ॥

śikhaṇḍinaṁ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā । avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahann iva bhārata ॥

स्त्रीत्वं तत्संस्मरन्राजन्सर्वलोकस्य पश्यतः । न जघान रणे भीष्मः स च तं नावबुद्धवान् ॥

strītvaṁ tat saṁsmaran rājan sarvalokasya paśyataḥ । na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṁ nāvabuddhavān ॥

अर्जुनस्तु महाराज शिखण्डिनमभाषत । अभित्वरस्व त्वरितो जहि चैनं पितामहम् ॥

arjunas tu mahārāja śikhaṇḍinam abhāṣata । abhitvarasva tvarito jahi cainaṁ pitāmaham ॥

किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम् । न ह्यन्यमनुपश्यामि कंचिद्यौधिष्ठिरे बले ॥

kiṁ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṁ mahāratham । na hy anyam anupaśyāmi kaṁ cid yaudhiṣṭhire bale ॥

यः शक्तः समरे भीष्मं योधयेत पितामहम् । ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṁ yodhayeta pitāmaham । r̥te tvāṁ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ । शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पितामहमुपाद्रवत् ॥

evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha । śarair nānāvidhais tūrṇaṁ pitāmaham upādravat ॥

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्पिता देवव्रतस्तव । अर्जुनं समरे क्रुद्धं वारयामास सायकैः ॥

acintayitvā tān bāṇān pitā devavratas tava । arjunaṁ samare kruddhaṁ vārayām āsa sāyakaiḥ ॥

तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथः । अप्रैषीत्समरे तीक्ष्णैः परलोकाय मारिष ॥

tathaiva ca camūṁ sarvāṁ pāṇḍavānāṁ mahārathaḥ । apraiṣīt samare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa ॥

तथैव पाण्डवा राजन्सैन्येन महता वृताः । भीष्मं प्रच्छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan sainyena mahatā vr̥tāḥ । bhīṣmaṁ pracchādayām āsur meghā iva divākaram ॥

स समन्तात्परिवृतो भारतो भरतर्षभ । निर्ददाह रणे शूरान्वनं वह्निरिव ज्वलन् ॥

sa samantāt parivr̥to bhārato bharatarṣabha । nirdadāha raṇe śūrān vanaṁ vahnir iva jvalan ॥

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् । अयोधयत यत्पार्थं जुगोप च यतव्रतम् ॥

tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam । ayodhayata yat pārthaṁ jugopa ca yatavratam ॥

कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः । दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लोका महात्मनः ॥

karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ । duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ ॥

यदेकः समरे पार्थान्सानुगान्समयोधयत् । न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुल्बणम् ॥

yad ekaḥ samare pārthān sānugān samayodhayat । na cainaṁ pāṇḍavā yuddhe vārayām āsur ulbaṇam ॥

दुःशासनेन समरे रथिनो विरथीकृताः । सादिनश्च महाराज दन्तिनश्च महाबलाः ॥

duḥśāsanena samare rathino virathīkr̥tāḥ । sādinaś ca mahārāja dantinaś ca mahābalāḥ ॥

विनिर्भिन्नाः शरैस्तीक्ष्णैर्निपेतुर्धरणीतले । शरातुरास्तथैवान्ये दन्तिनो विद्रुता दिशः ॥

vinirbhinnāḥ śarais tīkṣṇair nipetur dharaṇītale । śarāturās tathaivānye dantino vidrutā diśaḥ ॥

यथाग्निरिन्धनं प्राप्य ज्वलेद्दीप्तार्चिरुल्बणः । तथा जज्वाल पुत्रस्ते पाण्डवान्वै विनिर्दहन् ॥

yathāgnir indhanaṁ prāpya jvaled dīptārcir ulbaṇaḥ । tathā jajvāla putras te pāṇḍavān vai vinirdahan ॥

तं भारतमहामात्रं पाण्डवानां महारथः । जेतुं नोत्सहते कश्चिन्नाप्युद्यातुं कथंचन । ऋते महेन्द्रतनयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ॥

taṁ bhāratamahāmātraṁ pāṇḍavānāṁ mahārathaḥ । jetuṁ notsahate kaś cin nāpy udyātuṁ kathaṁ cana । r̥te mahendratanayaṁ śvetāśvaṁ kr̥ṣṇasārathim ॥

स हि तं समरे राजन्विजित्य विजयोऽर्जुनः । भीष्ममेवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

sa hi taṁ samare rājan vijitya vijayo ’rjunaḥ । bhīṣmam evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ ॥

विजितस्तव पुत्रोऽपि भीष्मबाहुव्यपाश्रयः । पुनः पुनः समाश्वस्य प्रायुध्यत रणोत्कटः । अर्जुनं च रणे राजन्योधयन्स व्यराजत ॥

vijitas tava putro ’pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥ । punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥ । arjunaṁ ca raṇe rājan yodhayan sa vyarājata ॥

शिखण्डी तु रणे राजन्विव्याधैव पितामहम् । शरैरशनिसंस्पर्शैस्तथा सर्पविषोपमैः ॥

śikhaṇḍī tu raṇe rājan vivyādhaiva pitāmaham । śarair aśanisaṁsparśais tathā sarpaviṣopamaiḥ ॥

न च तेऽस्य रुजं चक्रुः पितुस्तव जनेश्वर । स्मयमानश्च गाङ्गेयस्तान्बाणाञ्जगृहे तदा ॥

na ca te ’sya rujaṁ cakruḥ pitus tava janeśvara । smayamānaś ca gāṅgeyas tān bāṇāñ jagr̥he tadā ॥

उष्णार्तो हि नरो यद्वज्जलधाराः प्रतीच्छति । तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः ॥

uṣṇārto hi naro yadvaj jaladhārāḥ pratīcchati । tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ ॥

तं क्षत्रिया महाराज ददृशुर्घोरमाहवे । भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

taṁ kṣatriyā mahārāja dadr̥śur ghoram āhave । bhīṣmaṁ dahantaṁ sainyāni pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

ततोऽब्रवीत्तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष । अभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतो रथैः ॥

tato ’bravīt tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa । abhidravata saṁgrāme phalgunaṁ sarvato rathaiḥ ॥

भीष्मो वः समरे सर्वान्पालयिष्यति धर्मवित् । ते भयं सुमहत्त्यक्त्वा पाण्डवान्प्रतियुध्यत ॥

bhīṣmo vaḥ samare sarvān pālayiṣyati dharmavit । te bhayaṁ sumahat tyaktvā pāṇḍavān pratiyudhyata ॥

एष तालेन दीप्तेन भीष्मस्तिष्ठति पालयन् । सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां रणे शर्म च वर्म च ॥

eṣa tālena dīptena bhīṣmas tiṣṭhati pālayan । sarveṣāṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ raṇe śarma ca varma ca ॥

त्रिदशापि समुद्युक्ता नालं भीष्मं समासितुम् । किमु पार्था महात्मानं मर्त्यभूतास्तथाबलाः । तस्माद्द्रवत हे योधाः फल्गुनं प्राप्य संयुगे ॥

tridaśāpi samudyuktā nālaṁ bhīṣmaṁ samāsitum । kim u pārthā mahātmānaṁ martyabhūtās tathābalāḥ । tasmād dravata he yodhāḥ phalgunaṁ prāpya saṁyuge ॥

अहमद्य रणे यत्तो योधयिष्यामि फल्गुनम् । सहितः सर्वतो यत्तैर्भवद्भिर्वसुधाधिपाः ॥

aham adya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunam । sahitaḥ sarvato yattair bhavadbhir vasudhādhipāḥ ॥

तच्छ्रुत्वा तु वचो राजंस्तव पुत्रस्य धन्विनः । अर्जुनं प्रति संयत्ता बलवन्तो महारथाः ॥

tac chrutvā tu vaco rājaṁs tava putrasya dhanvinaḥ । arjunaṁ prati saṁyattā balavanto mahārathāḥ ॥

ते विदेहाः कलिङ्गाश्च दाशेरकगणैः सह । अभिपेतुर्निषादाश्च सौवीराश्च महारणे ॥

te videhāḥ kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha । abhipetur niṣādāś ca sauvīrāś ca mahāraṇe ॥

बाह्लिका दरदाश्चैव प्राच्योदीच्याश्च मालवाः । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥

bāhlikā daradāś caiva prācyodīcyāś ca mālavāḥ । abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ ॥

शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह । अभिपेतू रणे पार्थं पतंगा इव पावकम् ॥

śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha । abhipetū raṇe pārthaṁ pataṁgā iva pāvakam ॥

स तान्सर्वान्सहानीकान्महाराज महारथान् । दिव्यान्यस्त्राणि संचिन्त्य प्रसंधाय धनंजयः ॥

sa tān sarvān sahānīkān mahārāja mahārathān । divyāny astrāṇi saṁcintya prasaṁdhāya dhanaṁjayaḥ ॥

स तैरस्त्रैर्महावेगैर्ददाहाशु महाबलः । शरप्रतापैर्बीभत्सुः पतंगानिव पावकः ॥

sa tair astrair mahāvegair dadāhāśu mahābalaḥ । śarapratāpair bībhatsuḥ pataṁgān iva pāvakaḥ ॥

तस्य बाणसहस्राणि सृजतो दृढधन्विनः । दीप्यमानमिवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत ॥

tasya bāṇasahasrāṇi sr̥jato dr̥ḍhadhanvinaḥ । dīpyamānam ivākāśe gāṇḍīvaṁ samadr̥śyata ॥

ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णरथध्वजाः । नाभ्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम् ॥

te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ । nābhyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam ॥

सध्वजा रथिनः पेतुर्हयारोहा हयैः सह । गजाः सह गजारोहैः किरीटिशरताडिताः ॥

sadhvajā rathinaḥ petur hayārohā hayaiḥ saha । gajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ ॥

ततोऽर्जुनभुजोत्सृष्टैरावृतासीद्वसुंधरा । विद्रवद्भिश्च बहुधा बलै राज्ञां समन्ततः ॥

tato ’rjunabhujotsr̥ṣṭair āvr̥tāsīd vasuṁdharā । vidravadbhiś ca bahudhā balai rājñāṁ samantataḥ ॥

अथ पार्थो महाबाहुर्द्रावयित्वा वरूथिनीम् । दुःशासनाय समरे प्रेषयामास सायकान् ॥

atha pārtho mahābāhur drāvayitvā varūthinīm । duḥśāsanāya samare preṣayām āsa sāyakān ॥

ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःशासनमयोमुखाः । धरणीं विविशुः सर्वे वल्मीकमिव पन्नगाः । हयांश्चास्य ततो जघ्ने सारथिं च न्यपातयत् ॥

te tu bhittvā tava sutaṁ duḥśāsanam ayomukhāḥ । dharaṇīṁ viviśuḥ sarve valmīkam iva pannagāḥ । hayāṁś cāsya tato jaghne sārathiṁ ca nyapātayat ॥

विविंशतिं च विंशत्या विरथं कृतवान्प्रभो । आजघान भृशं चैव पञ्चभिर्नतपर्वभिः ॥

viviṁśatiṁ ca viṁśatyā virathaṁ kr̥tavān prabho । ājaghāna bhr̥śaṁ caiva pañcabhir nataparvabhiḥ ॥

कृपं शल्यं विकर्णं च विद्ध्वा बहुभिरायसैः । चकार विरथांश्चैव कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥

kr̥paṁ śalyaṁ vikarṇaṁ ca viddhvā bahubhir āyasaiḥ । cakāra virathāṁś caiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ ॥

एवं ते विरथाः पञ्च कृपः शल्यश्च मारिष । दुःशासनो विकर्णश्च तथैव च विविंशतिः । संप्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना ॥

evaṁ te virathāḥ pañca kr̥paḥ śalyaś ca māriṣa । duḥśāsano vikarṇaś ca tathaiva ca viviṁśatiḥ । saṁprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā ॥

पूर्वाह्णे तु तथा राजन्पराजित्य महारथान् । प्रजज्वाल रणे पार्थो विधूम इव पावकः ॥

pūrvāhṇe tu tathā rājan parājitya mahārathān । prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ ॥

तथैव शरवर्षेण भास्करो रश्मिवानिव । अन्यानपि महाराज पातयामास पार्थिवान् ॥

tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivān iva । anyān api mahārāja pātayām āsa pārthivān ॥

पराङ्मुखीकृत्य तदा शरवर्षैर्महारथान् । प्रावर्तयत संग्रामे शोणितोदां महानदीम् । मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत ॥

parāṅmukhīkr̥tya tadā śaravarṣair mahārathān । prāvartayata saṁgrāme śoṇitodāṁ mahānadīm । madhyena kurusainyānāṁ pāṇḍavānāṁ ca bhārata ॥

गजाश्च रथसंघाश्च बहुधा रथिभिर्हताः । रथाश्च निहता नागैर्नागा हयपदातिभिः ॥

gajāś ca rathasaṁghāś ca bahudhā rathibhir hatāḥ । rathāś ca nihatā nāgair nāgā hayapadātibhiḥ ॥

अन्तरा छिध्यमानानि शरीराणि शिरांसि च । निपेतुर्दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयोधिनाम् ॥

antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṁsi ca । nipetur dikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām ॥

छन्नमायोधनं रेजे कुण्डलाङ्गदधारिभिः । पतितैः पात्यमानैश्च राजपुत्रैर्महारथैः ॥

channam āyodhanaṁ reje kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ । patitaiḥ pātyamānaiś ca rājaputrair mahārathaiḥ ॥

रथनेमिनिकृत्ताश्च गजैश्चैवावपोथिताः । पादाताश्चाप्यदृश्यन्त साश्वाः सहयसादिनः ॥

rathaneminikr̥ttāś ca gajaiś caivāvapothitāḥ । pādātāś cāpy adr̥śyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ ॥

गजाश्वरथसंघाश्च परिपेतुः समन्ततः । विशीर्णाश्च रथा भूमौ भग्नचक्रयुगध्वजाः ॥

gajāśvarathasaṁghāś ca paripetuḥ samantataḥ । viśīrṇāś ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ ॥

तद्गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम् । छन्नमायोधनं रेजे रक्ताभ्रमिव शारदम् ॥

tad gajāśvarathaughānāṁ rudhireṇa samukṣitam । channam āyodhanaṁ reje raktābhram iva śāradam ॥

श्वानः काकाश्च गृध्राश्च वृका गोमायुभिः सह । प्रणेदुर्भक्ष्यमासाद्य विकृताश्च मृगद्विजाः ॥

śvānaḥ kākāś ca gr̥dhrāś ca vr̥kā gomāyubhiḥ saha । praṇedur bhakṣyam āsādya vikr̥tāś ca mr̥gadvijāḥ ॥

ववुर्बहुविधाश्चैव दिक्षु सर्वासु मारुताः । दृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु विनदत्सु च ॥

vavur bahuvidhāś caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ । dr̥śyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca ॥

काञ्चनानि च दामानि पताकाश्च महाधनाः । धूमायमाना दृश्यन्ते सहसा मारुतेरिताः ॥

kāñcanāni ca dāmāni patākāś ca mahādhanāḥ । dhūmāyamānā dr̥śyante sahasā māruteritāḥ ॥

श्वेतच्छत्रसहस्राणि सध्वजाश्च महारथाः । विनिकीर्णाः स्म दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः । सपताकाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः ॥

śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāś ca mahārathāḥ । vinikīrṇāḥ sma dr̥śyante śataśo ’tha sahasraśaḥ । sapatākāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ ॥

क्षत्रियाश्च मनुष्येन्द्र गदाशक्तिधनुर्धराः । समन्ततो व्यदृश्यन्त पतिता धरणीतले ॥

kṣatriyāś ca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥ । samantato vyadr̥śyanta patitā dharaṇītale ॥

ततो भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन् । अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥

tato bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan । abhyadhāvata kaunteyaṁ miṣatāṁ sarvadhanvinām ॥

तं शिखण्डी रणे यत्तमभ्यधावत दंशितः । संजहार ततो भीष्मस्तदस्त्रं पावकोपमम् ॥

taṁ śikhaṇḍī raṇe yattam abhyadhāvata daṁśitaḥ । saṁjahāra tato bhīṣmas tad astraṁ pāvakopamam ॥

एतस्मिन्नेव काले तु कौन्तेयः श्वेतवाहनः । निजघ्ने तावकं सैन्यं मोहयित्वा पितामहम् ॥

etasminn eva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ । nijaghne tāvakaṁ sainyaṁ mohayitvā pitāmaham ॥