Adhyāya 111

धृतराष्ट्र उवाच । कथं शांतनवो भीष्मो दशमेऽहनि संजय । अयुध्यत महावीर्यैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ śāṁtanavo bhīṣmo daśame ’hani saṁjaya । ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasr̥ñjayaiḥ ॥

कुरवश्च कथं युद्धे पाण्डवान्प्रत्यवारयन् । आचक्ष्व मे महायुद्धं भीष्मस्याहवशोभिनः ॥

kuravaś ca kathaṁ yuddhe pāṇḍavān pratyavārayan । ācakṣva me mahāyuddhaṁ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ ॥

संजय उवाच । कुरवः पाण्डवैः सार्धं यथायुध्यन्त भारत । यथा च तदभूद्युद्धं तत्ते वक्ष्यामि शृण्वतः ॥

saṁjaya uvāca । kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ yathāyudhyanta bhārata । yathā ca tad abhūd yuddhaṁ tat te vakṣyāmi śr̥ṇvataḥ ॥

प्रेषिताः परलोकाय परमास्त्रैः किरीटिना । अहन्यहनि संप्राप्तास्तावकानां रथव्रजाः ॥

preṣitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā । ahany ahani saṁprāptās tāvakānāṁ rathavrajāḥ ॥

यथाप्रतिज्ञं कौरव्यः स चापि समितिंजयः । पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समितिक्षयम् ॥

yathāpratijñaṁ kauravyaḥ sa cāpi samitiṁjayaḥ । pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṁ samitikṣayam ॥

कुरुभिः सहितं भीष्मं युध्यमानं महारथम् । अर्जुनं च सपाञ्चाल्यं दृष्ट्वा संशयिता जनाः ॥

kurubhiḥ sahitaṁ bhīṣmaṁ yudhyamānaṁ mahāratham । arjunaṁ ca sapāñcālyaṁ dr̥ṣṭvā saṁśayitā janāḥ ॥

दशमेऽहनि तस्मिंस्तु भीष्मार्जुनसमागमे । अवर्तत महारौद्रः सततं समितिक्षयः ॥

daśame ’hani tasmiṁs tu bhīṣmārjunasamāgame । avartata mahāraudraḥ satataṁ samitikṣayaḥ ॥

तस्मिन्नयुतशो राजन्भूयश्च स परंतपः । भीष्मः शांतनवो योधाञ्जघान परमास्त्रवित् ॥

tasminn ayutaśo rājan bhūyaś ca sa paraṁtapaḥ । bhīṣmaḥ śāṁtanavo yodhāñ jaghāna paramāstravit ॥

येषामज्ञातकल्पानि नामगोत्राणि पार्थिव । ते हतास्तत्र भीष्मेण शूराः सर्वेऽनिवर्तिनः ॥

yeṣām ajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva । te hatās tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve ’nivartinaḥ ॥

दशाहानि ततस्तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम् । निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन परंतपः ॥

daśāhāni tatas taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm । niravidyata dharmātmā jīvitena paraṁtapaḥ ॥

स क्षिप्रं वधमन्विच्छन्नात्मनोऽभिमुखं रणे । न हन्यां मानवश्रेष्ठान्संग्रामेऽभिमुखानिति ॥

sa kṣipraṁ vadham anvicchann ātmano ’bhimukhaṁ raṇe । na hanyāṁ mānavaśreṣṭhān saṁgrāme ’bhimukhān iti ॥

चिन्तयित्वा महाबाहुः पिता देवव्रतस्तव । अभ्याशस्थं महाराज पाण्डवं वाक्यमब्रवीत् ॥

cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratas tava । abhyāśasthaṁ mahārāja pāṇḍavaṁ vākyam abravīt ॥

युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । शृणु मे वचनं तात धर्म्यं स्वर्ग्यं च जल्पतः ॥

yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada । śr̥ṇu me vacanaṁ tāta dharmyaṁ svargyaṁ ca jalpataḥ ॥

निर्विण्णोऽस्मि भृशं तात देहेनानेन भारत । घ्नतश्च मे गतः कालः सुबहून्प्राणिनो रणे ॥

nirviṇṇo ’smi bhr̥śaṁ tāta dehenānena bhārata । ghnataś ca me gataḥ kālaḥ subahūn prāṇino raṇe ॥

तस्मात्पार्थं पुरोधाय पाञ्चालान्सृञ्जयांस्तथा । मद्वधे क्रियतां यत्नो मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥

tasmāt pārthaṁ purodhāya pāñcālān sr̥ñjayāṁs tathā । madvadhe kriyatāṁ yatno mama ced icchasi priyam ॥

तस्य तन्मतमाज्ञाय पाण्डवः सत्यदर्शनः । भीष्मं प्रतिययौ यत्तः संग्रामे सह सृञ्जयैः ॥

tasya tan matam ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ । bhīṣmaṁ pratiyayau yattaḥ saṁgrāme saha sr̥ñjayaiḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्पाण्डवश्च युधिष्ठिरः । श्रुत्वा भीष्मस्य तां वाचं चोदयामासतुर्बलम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tato rājan pāṇḍavaś ca yudhiṣṭhiraḥ । śrutvā bhīṣmasya tāṁ vācaṁ codayām āsatur balam ॥

अभिद्रवत युध्यध्वं भीष्मं जयत संयुगे । रक्षिताः सत्यसंधेन जिष्णुना रिपुजिष्णुना ॥

abhidravata yudhyadhvaṁ bhīṣmaṁ jayata saṁyuge । rakṣitāḥ satyasaṁdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā ॥

अयं चापि महेष्वासः पार्षतो वाहिनीपतिः । भीमसेनश्च समरे पालयिष्यति वो ध्रुवम् ॥

ayaṁ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ । bhīmasenaś ca samare pālayiṣyati vo dhruvam ॥

न वै भीष्माद्भयं किंचित्कर्तव्यं युधि सृञ्जयाः । ध्रुवं भीष्मं विजेष्यामः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥

na vai bhīṣmād bhayaṁ kiṁ cit kartavyaṁ yudhi sr̥ñjayāḥ । dhruvaṁ bhīṣmaṁ vijeṣyāmaḥ puraskr̥tya śikhaṇḍinam ॥

तथा तु समयं कृत्वा दशमेऽहनि पाण्डवाः । ब्रह्मलोकपरा भूत्वा संजग्मुः क्रोधमूर्छिताः ॥

tathā tu samayaṁ kr̥tvā daśame ’hani pāṇḍavāḥ । brahmalokaparā bhūtvā saṁjagmuḥ krodhamūrchitāḥ ॥

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य पाण्डवं च धनंजयम् । भीष्मस्य पातने यत्नं परमं ते समास्थिताः ॥

śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam । bhīṣmasya pātane yatnaṁ paramaṁ te samāsthitāḥ ॥

ततस्तव सुतादिष्टा नानाजनपदेश्वराः । द्रोणेन सहपुत्रेण सहसेना महाबलाः ॥

tatas tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ । droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ ॥

दुःशासनश्च बलवान्सह सर्वैः सहोदरैः । भीष्मं समरमध्यस्थं पालयां चक्रिरे तदा ॥

duḥśāsanaś ca balavān saha sarvaiḥ sahodaraiḥ । bhīṣmaṁ samaramadhyasthaṁ pālayāṁ cakrire tadā ॥

ततस्तु तावकाः शूराः पुरस्कृत्य यतव्रतम् । शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे ॥

tatas tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskr̥tya yatavratam । śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṁyuge ॥

चेदिभिश्च सपाञ्चालैः सहितो वानरध्वजः । ययौ शांतनवं भीष्मं पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥

cedibhiś ca sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ । yayau śāṁtanavaṁ bhīṣmaṁ puraskr̥tya śikhaṇḍinam ॥

द्रोणपुत्रं शिनेर्नप्ता धृष्टकेतुस्तु पौरवम् । युधामन्युः सहामात्यं दुर्योधनमयोधयत् ॥

droṇaputraṁ śiner naptā dhr̥ṣṭaketus tu pauravam । yudhāmanyuḥ sahāmātyaṁ duryodhanam ayodhayat ॥

विराटस्तु सहानीकः सहसेनं जयद्रथम् । वृद्धक्षत्रस्य दायादमाससाद परंतपः ॥

virāṭas tu sahānīkaḥ sahasenaṁ jayadratham । vr̥ddhakṣatrasya dāyādam āsasāda paraṁtapaḥ ॥

मद्रराजं महेष्वासं सहसैन्यं युधिष्ठिरः । भीमसेनाभिगुप्तश्च नागानीकमुपाद्रवत् ॥

madrarājaṁ maheṣvāsaṁ sahasainyaṁ yudhiṣṭhiraḥ । bhīmasenābhiguptaś ca nāgānīkam upādravat ॥

अप्रधृष्यमनावार्यं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । द्रोणं प्रति ययौ यत्तः पाञ्चाल्यः सह सोमकैः ॥

apradhr̥ṣyam anāvāryaṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । droṇaṁ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha somakaiḥ ॥

कर्णिकारध्वजं चापि सिंहकेतुररिंदमः । प्रत्युज्जगाम सौभद्रं राजपुत्रो बृहद्बलः ॥

karṇikāradhvajaṁ cāpi siṁhaketur ariṁdamaḥ । pratyujjagāma saubhadraṁ rājaputro br̥hadbalaḥ ॥

शिखण्डिनं च पुत्रास्ते पाण्डवं च धनंजयम् । राजभिः समरे सार्धमभिपेतुर्जिघांसवः ॥

śikhaṇḍinaṁ ca putrās te pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam । rājabhiḥ samare sārdham abhipetur jighāṁsavaḥ ॥

तस्मिन्नतिमहाभीमे सेनयोर्वै पराक्रमे । संप्रधावत्स्वनीकेषु मेदिनी समकम्पत ॥

tasminn atimahābhīme senayor vai parākrame । saṁpradhāvatsv anīkeṣu medinī samakampata ॥

तान्यनीकान्यनीकेषु समसज्जन्त भारत । तावकानां परेषां च दृष्ट्वा शांतनवं रणे ॥

tāny anīkāny anīkeṣu samasajjanta bhārata । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca dr̥ṣṭvā śāṁtanavaṁ raṇe ॥

ततस्तेषां प्रयततामन्योन्यमभिधावताम् । प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो दिक्षु सर्वासु भारत ॥

tatas teṣāṁ prayatatām anyonyam abhidhāvatām । prādurāsīn mahāñ śabdo dikṣu sarvāsu bhārata ॥

शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च वारणानां च बृंहितैः । सिंहनादैश्च सैन्यानां दारुणः समपद्यत ॥

śaṅkhadundubhighoṣaiś ca vāraṇānāṁ ca br̥ṁhitaiḥ । siṁhanādaiś ca sainyānāṁ dāruṇaḥ samapadyata ॥

सा च सर्वनरेन्द्राणां चन्द्रार्कसदृशी प्रभा । वीराङ्गदकिरीटेषु निष्प्रभा समपद्यत ॥

sā ca sarvanarendrāṇāṁ candrārkasadr̥śī prabhā । vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata ॥

रजोमेघाश्च संजज्ञुः शस्त्रविद्युद्भिरावृताः । धनुषां चैव निर्घोषो दारुणः समपद्यत ॥

rajomeghāś ca saṁjajñuḥ śastravidyudbhir āvr̥tāḥ । dhanuṣāṁ caiva nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata ॥

बाणशङ्खप्रणादाश्च भेरीणां च महास्वनाः । रथघोषश्च संजग्मुः सेनयोरुभयोरपि ॥

bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṁ ca mahāsvanāḥ । rathaghoṣaś ca saṁjagmuḥ senayor ubhayor api ॥

प्रासशक्त्यृष्टिसंघैश्च बाणौघैश्च समाकुलम् । निष्प्रकाशमिवाकाशं सेनयोः समपद्यत ॥

prāsaśaktyr̥ṣṭisaṁghaiś ca bāṇaughaiś ca samākulam । niṣprakāśam ivākāśaṁ senayoḥ samapadyata ॥

अन्योन्यं रथिनः पेतुर्वाजिनश्च महाहवे । कुञ्जराः कुञ्जराञ्जघ्नुः पदातींश्च पदातयः ॥

anyonyaṁ rathinaḥ petur vājinaś ca mahāhave । kuñjarāḥ kuñjarāñ jaghnuḥ padātīṁś ca padātayaḥ ॥

तदासीत्सुमहद्युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह । भीष्महेतोर्नरव्याघ्र श्येनयोरामिषे यथा ॥

tadāsīt sumahad yuddhaṁ kurūṇāṁ pāṇḍavaiḥ saha । bhīṣmahetor naravyāghra śyenayor āmiṣe yathā ॥

तयोः समागमो घोरो बभूव युधि भारत । अन्योन्यस्य वधार्थाय जिगीषूणां रणाजिरे ॥

tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata । anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṁ raṇājire ॥