Adhyāya 110

संजय उवाच । अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम् । छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥

saṁjaya uvāca । arjunas tu raṇe śalyaṁ yatamānaṁ mahāratham । chādayām āsa samare śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

सुशर्माणं कृपं चैव त्रिभिस्त्रिभिरविध्यत । प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम् ॥

suśarmāṇaṁ kr̥paṁ caiva tribhis tribhir avidhyata । prāgjyotiṣaṁ ca samare saindhavaṁ ca jayadratham ॥

चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणमेव च । दुर्मर्षणं च राजेन्द्र आवन्त्यौ च महारथौ ॥

citrasenaṁ vikarṇaṁ ca kr̥tavarmāṇam eva ca । durmarṣaṇaṁ ca rājendra āvantyau ca mahārathau ॥

एकैकं त्रिभिरानर्छत्कङ्कबर्हिणवाजितैः । शरैरतिरथो युद्धे पीडयन्वाहिनीं तव ॥

ekaikaṁ tribhir ānarchat kaṅkabarhiṇavājitaiḥ । śarair atiratho yuddhe pīḍayan vāhinīṁ tava ॥

जयद्रथो रणे पार्थं भित्त्वा भारत सायकैः । भीमं विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थितः ॥

jayadratho raṇe pārthaṁ bhittvā bhārata sāyakaiḥ । bhīmaṁ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ ॥

शल्यश्च समरे जिष्णुं कृपश्च रथिनां वरः । विव्यधाते महाबाहुं बहुधा मर्मभेदिभिः ॥

śalyaś ca samare jiṣṇuṁ kr̥paś ca rathināṁ varaḥ । vivyadhāte mahābāhuṁ bahudhā marmabhedibhiḥ ॥

चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशां पते । पञ्चभिः पञ्चभिस्तूर्णं संयुगे निशितैः शरैः । आजघ्नुरर्जुनं संख्ये भीमसेनं च मारिष ॥

citrasenādayaś caiva putrās tava viśāṁ pate । pañcabhiḥ pañcabhis tūrṇaṁ saṁyuge niśitaiḥ śaraiḥ । ājaghnur arjunaṁ saṁkhye bhīmasenaṁ ca māriṣa ॥

तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ । अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद्बलम् ॥

tau tatra rathināṁ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau । apīḍayetāṁ samare trigartānāṁ mahad balam ॥

सुशर्मापि रणे पार्थं विद्ध्वा बहुभिरायसैः । ननाद बलवन्नादं नादयन्वै नभस्तलम् ॥

suśarmāpi raṇe pārthaṁ viddhvā bahubhir āyasaiḥ । nanāda balavan nādaṁ nādayan vai nabhastalam ॥

अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनंजयौ । विव्यधुर्निशितैर्बाणै रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः ॥

anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṁjayau । vivyadhur niśitair bāṇai rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ ॥

तेषां तु रथिनां मध्ये कौन्तेयौ रथिनां वरौ । क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यरोचताम् । आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव बलोत्कटौ ॥

teṣāṁ tu rathināṁ madhye kaunteyau rathināṁ varau । krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyarocatām । āmiṣepsū gavāṁ madhye siṁhāv iva balotkaṭau ॥

छित्त्वा धनूंषि वीराणां शरांश्च बहुधा रणे । पातयामासतुर्वीरौ शिरांसि शतशो नृणाम् ॥

chittvā dhanūṁṣi vīrāṇāṁ śarāṁś ca bahudhā raṇe । pātayām āsatur vīrau śirāṁsi śataśo nr̥ṇām ॥

रथाश्च बहवो भग्ना हयाश्च शतशो हताः । गजाश्च सगजारोहाः पेतुरुर्व्यां महामृधे ॥

rathāś ca bahavo bhagnā hayāś ca śataśo hatāḥ । gajāś ca sagajārohāḥ petur urvyāṁ mahāmr̥dhe ॥

रथिनः सादिनश्चैव तत्र तत्र निसूदिताः । दृश्यन्ते बहुधा राजन्वेष्टमानाः समन्ततः ॥

rathinaḥ sādinaś caiva tatra tatra nisūditāḥ । dr̥śyante bahudhā rājan veṣṭamānāḥ samantataḥ ॥

हतैर्गजपदात्योघैर्वाजिभिश्च निसूदितैः । रथैश्च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥

hatair gajapadātyoghair vājibhiś ca nisūditaiḥ । rathaiś ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī ॥

छत्रैश्च बहुधा छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः । अङ्कुशैरपविद्धैश्च परिस्तोमैश्च भारत ॥

chatraiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ । aṅkuśair apaviddhaiś ca paristomaiś ca bhārata ॥

केयूरैरङ्गदैर्हारै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा । उष्णीषैरपविद्धैश्च चामरव्यजनैरपि ॥

keyūrair aṅgadair hārai rāṅkavair mr̥ditais tathā । uṣṇīṣair apaviddhaiś ca cāmaravyajanair api ॥

तत्र तत्रापविद्धैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी ॥

tatra tatrāpaviddhaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ । ūrubhiś ca narendrāṇāṁ samāstīryata medinī ॥

तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम् । शरैः संवार्य तान्वीरान्निजघान बलं तव ॥

tatrādbhutam apaśyāma raṇe pārthasya vikramam । śaraiḥ saṁvārya tān vīrān nijaghāna balaṁ tava ॥

पुत्रस्तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनसमागमम् । गाङ्गेयस्य रथाभ्याशमुपजग्मे महाभये ॥

putras tu tava taṁ dr̥ṣṭvā bhīmārjunasamāgamam । gāṅgeyasya rathābhyāśam upajagme mahābhaye ॥

कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः । विन्दानुविन्दावावन्त्यावाजग्मुः संयुगं तदा ॥

kr̥paś ca kr̥tavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ । vindānuvindāv āvantyāv ājagmuḥ saṁyugaṁ tadā ॥

ततो भीमो महेष्वासः फल्गुनश्च महारथः । कौरवाणां चमूं घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे ॥

tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaś ca mahārathaḥ । kauravāṇāṁ camūṁ ghorāṁ bhr̥śaṁ dudruvatū raṇe ॥

ततो बर्हिणवाजानामयुतान्यर्बुदानि च । धनंजयरथे तूर्णं पातयन्ति स्म संयुगे ॥

tato barhiṇavājānām ayutāny arbudāni ca । dhanaṁjayarathe tūrṇaṁ pātayanti sma saṁyuge ॥

ततस्ताञ्शरजालेन संनिवार्य महारथान् । पार्थः समन्तात्समरे प्रेषयामास मृत्यवे ॥

tatas tāñ śarajālena saṁnivārya mahārathān । pārthaḥ samantāt samare preṣayām āsa mr̥tyave ॥

शल्यस्तु समरे जिष्णुं क्रीडन्निव महारथः । आजघानोरसि क्रुद्धो भल्लैः संनतपर्वभिः ॥

śalyas tu samare jiṣṇuṁ krīḍann iva mahārathaḥ । ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः । अथैनं सायकैस्तीक्ष्णैर्भृशं विव्याध मर्मणि ॥

tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṁ ca pañcabhiḥ । athainaṁ sāyakais tīkṣṇair bhr̥śaṁ vivyādha marmaṇi ॥

अथान्यद्धनुरादाय समरे भारसाधनम् । मद्रेश्वरो रणे जिष्णुं ताडयामास रोषितः ॥

athānyad dhanur ādāya samare bhārasādhanam । madreśvaro raṇe jiṣṇuṁ tāḍayām āsa roṣitaḥ ॥

त्रिभिः शरैर्महाराज वासुदेवं च पञ्चभिः । भीमसेनं च नवभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

tribhiḥ śarair mahārāja vāsudevaṁ ca pañcabhiḥ । bhīmasenaṁ ca navabhir bāhvor urasi cārpayat ॥

ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथः । दुर्योधनसमादिष्टौ तं देशमुपजग्मतुः ॥

tato droṇo mahārāja māgadhaś ca mahārathaḥ । duryodhanasamādiṣṭau taṁ deśam upajagmatuḥ ॥

यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः । कौरव्यस्य महासेनां जघ्नतुस्तौ महारथौ ॥

yatra pārtho mahārāja bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ । kauravyasya mahāsenāṁ jaghnatus tau mahārathau ॥

जयत्सेनस्तु समरे भीमं भीमायुधं युवा । विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ ॥

jayatsenas tu samare bhīmaṁ bhīmāyudhaṁ yuvā । vivyādha niśitair bāṇair aṣṭabhir bharatarṣabha ॥

तं भीमो दशभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत् ॥

taṁ bhīmo daśabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ । sārathiṁ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat ॥

उद्भ्रान्तैस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणैः समन्ततः । मागधोऽपहृतो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

udbhrāntais turagaiḥ so ’tha dravamāṇaiḥ samantataḥ । māgadho ’pahr̥to rājā sarvasainyasya paśyataḥ ॥

द्रोणस्तु विवरं लब्ध्वा भीमसेनं शिलीमुखैः । विव्याध बाणैः सुशितैः पञ्चषष्ट्या तमायसैः ॥

droṇas tu vivaraṁ labdhvā bhīmasenaṁ śilīmukhaiḥ । vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tam āyasaiḥ ॥

तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे । विव्याध नवभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत ॥

taṁ bhīmaḥ samaraślāghī guruṁ pitr̥samaṁ raṇe । vivyādha navabhir bhallais tathā ṣaṣṭyā ca bhārata ॥

अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः । व्यधमत्तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथानिलः ॥

arjunas tu suśarmāṇaṁ viddhvā bahubhir āyasaiḥ । vyadhamat tasya tat sainyaṁ mahābhrāṇi yathānilaḥ ॥

ततो भीष्मश्च राजा च सौबलश्च बृहद्बलः । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनंजयौ ॥

tato bhīṣmaś ca rājā ca saubalaś ca br̥hadbalaḥ । abhyadravanta saṁkruddhā bhīmasenadhanaṁjayau ॥

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । अभ्यद्रवन्रणे भीष्मं व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । abhyadravan raṇe bhīṣmaṁ vyāditāsyam ivāntakam ॥

शिखण्डी तु समासाद्य भारतानां पितामहम् । अभ्यद्रवत संहृष्टो भयं त्यक्त्वा यतव्रतम् ॥

śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṁ pitāmaham । abhyadravata saṁhr̥ṣṭo bhayaṁ tyaktvā yatavratam ॥

युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । अयोधयन्रणे भीष्मं संहताः सह सृञ्जयैः ॥

yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskr̥tya śikhaṇḍinam । ayodhayan raṇe bhīṣmaṁ saṁhatāḥ saha sr̥ñjayaiḥ ॥

तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम् । शिखण्डिप्रमुखान्पार्थान्योधयन्ति स्म संयुगे ॥

tathaiva tāvakāḥ sarve puraskr̥tya yatavratam । śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṁyuge ॥

ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम् । तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं प्रति ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ kauravāṇāṁ bhayāvaham । tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṁ bhīṣmasya vijayaṁ prati ॥

तावकानां रणे भीष्मो ग्लह आसीद्विशां पते । तत्र हि द्यूतमायातं विजयायेतराय वा ॥

tāvakānāṁ raṇe bhīṣmo glaha āsīd viśāṁ pate । tatra hi dyūtam āyātaṁ vijayāyetarāya vā ॥

धृष्टद्युम्नो महाराज सर्वसैन्यान्यचोदयत् । अभिद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्ट नरसत्तमाः ॥

dhr̥ṣṭadyumno mahārāja sarvasainyāny acodayat । abhidravata gāṅgeyaṁ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ ॥

सेनापतिवचः श्रुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी । भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे ॥

senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṁ varūthinī । bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṁ prāṇāṁs tyaktvā mahāhave ॥

भीष्मोऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तां चमूम् । आपतन्तीं महाराज वेलामिव महोदधिः ॥

bhīṣmo ’pi rathināṁ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṁ camūm । āpatantīṁ mahārāja velām iva mahodadhiḥ ॥