Adhyāya 109

संजय उवाच । भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः ॥

saṁjaya uvāca । bhagadattaḥ kr̥paḥ śalyaḥ kr̥tavarmā ca sātvataḥ । vindānuvindāv āvantyau saindhavaś ca jayadrathaḥ ॥

चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा । दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन् ॥

citraseno vikarṇaś ca tathā durmarṣaṇo yuvā । daśaite tāvakā yodhā bhīmasenam ayodhayan ॥

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ॥

mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā । bhīṣmasya samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ ॥

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् । कृतवर्मा त्रिभिर्बाणैः कृपश्च नवभिः शरैः ॥

śalyas tu navabhir bāṇair bhīmasenam atāḍayat । kr̥tavarmā tribhir bāṇaiḥ kr̥paś ca navabhiḥ śaraiḥ ॥

चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष । दशभिर्दशभिर्भल्लैर्भीमसेनमताडयन् ॥

citraseno vikarṇaś ca bhagadattaś ca māriṣa । daśabhir daśabhir bhallair bhīmasenam atāḍayan ॥

सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्जत्रुदेशेऽभ्यताडयत् । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः । दुर्मर्षणश्च विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः ॥

saindhavaś ca tribhir bāṇair jatrudeśe ’bhyatāḍayat । vindānuvindāv āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ । durmarṣaṇaś ca viṁśatyā pāṇḍavaṁ niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स तान्सर्वान्महाराज भ्राजमानान्पृथक्पृथक् । प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान् । विव्याध बहुभिर्बाणैर्भीमसेनो महाबलः ॥

sa tān sarvān mahārāja bhrājamānān pr̥thak pr̥thak । pravīrān sarvalokasya dhārtarāṣṭrān mahārathān । vivyādha bahubhir bāṇair bhīmaseno mahābalaḥ ॥

शल्यं पञ्चाशता विद्ध्वा कृतवर्माणमष्टभिः । कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत । अथैनं छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥

śalyaṁ pañcāśatā viddhvā kr̥tavarmāṇam aṣṭabhiḥ । kr̥pasya saśaraṁ cāpaṁ madhye ciccheda bhārata । athainaṁ chinnadhanvānaṁ punar vivyādha pañcabhiḥ ॥

विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् । दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः ॥

vindānuvindau ca tathā tribhis tribhir atāḍayat । durmarṣaṇaṁ ca viṁśatyā citrasenaṁ ca pañcabhiḥ ॥

विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम् । विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः ॥

vikarṇaṁ daśabhir bāṇaiḥ pañcabhiś ca jayadratham । viddhvā bhīmo ’nadad dhr̥ṣṭaḥ saindhavaṁ ca punas tribhiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः । भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṁ varaḥ । bhīmaṁ vivyādha saṁrabdho daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स विद्धो बहुभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महाद्विपः । ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् । गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे ॥

sa viddho bahubhir bāṇais tottrair iva mahādvipaḥ । tataḥ kruddho mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān । gautamaṁ tāḍayām āsa śarair bahubhir āhave ॥

सैन्धवस्य तथाश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः ॥

saindhavasya tathāśvāṁś ca sārathiṁ ca tribhiḥ śaraiḥ । prāhiṇon mr̥tyulokāya kālāntakasamadyutiḥ ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः । शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ । śarāṁś cikṣepa niśitān bhīmasenasya saṁyuge ॥

तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद भारत । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः ॥

tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṁ ciccheda bhārata । bhallābhyāṁ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ ॥

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः ॥

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ । citrasenarathaṁ rājann āruroha tvarānvitaḥ ॥

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः । महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा महारथः । विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः ॥

atyadbhutaṁ raṇe karma kr̥tavāṁs tatra pāṇḍavaḥ । mahārathāñ śarair viddhvā vārayitvā mahārathaḥ । virathaṁ saindhavaṁ cakre sarvalokasya paśyataḥ ॥

नातीव ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम् । स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्कर्मारपरिमार्जितान् । भीमं विव्याध सप्तत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

nātīva mamr̥ṣe śalyo bhīmasenasya vikramam । sa saṁdhāya śarāṁs tīkṣṇān karmāraparimārjitān । bhīmaṁ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्च मारिष । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे ॥

kr̥paś ca kr̥tavarmā ca bhagadattaś ca māriṣa । vindānuvindāv āvantyau citrasenaś ca saṁyuge ॥

दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान् । भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिंदमाः ॥

durmarṣaṇo vikarṇaś ca sindhurājaś ca vīryavān । bhīmaṁ te vivyadhus tūrṇaṁ śalyahetor ariṁdamāḥ ॥

स तु तान्प्रतिविव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः ॥

sa tu tān prativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ । śalyaṁ vivyādha saptatyā punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ ॥

तं शल्यो नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि ॥

taṁ śalyo navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ । sārathiṁ cāsya bhallena gāḍhaṁ vivyādha marmaṇi ॥

विशोकं वीक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान् । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

viśokaṁ vīkṣya nirbhinnaṁ bhīmasenaḥ pratāpavān । madrarājaṁ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat ॥

तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । ताडयामास समरे सिंहवच्च ननाद च ॥

tathetarān maheṣvāsāṁs tribhis tribhir ajihmagaiḥ । tāḍayām āsa samare siṁhavac ca nanāda ca ॥

ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धदुर्मदम् । त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन् ॥

te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṁ yuddhadurmadam । tribhis tribhir akuṇṭhāgrair bhr̥śaṁ marmasv atāḍayan ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे । पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः ॥

so ’tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe । parvato vāridhārābhir varṣamāṇair ivāmbudaiḥ ॥

शल्यं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः । प्राग्ज्योतिषं शतेनाजौ राजन्विव्याध वै दृढम् ॥

śalyaṁ ca navabhir bāṇair bhr̥śaṁ viddhvā mahāyaśāḥ । prāgjyotiṣaṁ śatenājau rājan vivyādha vai dr̥ḍham ॥

ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥

tatas tu saśaraṁ cāpaṁ sātvatasya mahātmanaḥ । kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kr̥tahastavat ॥

अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् । आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप ॥

athānyad dhanur ādāya kr̥tavarmā vr̥kodaram । ājaghāna bhruvor madhye nārācena paraṁtapa ॥

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः । भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः ॥

bhīmas tu samare viddhvā śalyaṁ navabhir āyasaiḥ । bhagadattaṁ tribhiś caiva kr̥tavarmāṇam aṣṭabhiḥ ॥

द्वाभ्यां द्वाभ्यां च विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान् । ते तु तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥

dvābhyāṁ dvābhyāṁ ca vivyādha gautamaprabhr̥tīn rathān । te tu taṁ samare rājan vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वतस्तैर्महारथैः । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः ॥

sa tathā pīḍyamāno ’pi sarvatas tair mahārathaiḥ । matvā tr̥ṇena tāṁs tulyān vicacāra gatavyathaḥ ॥

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान् । प्रेषयामासुरव्यग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

te cāpi rathināṁ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñ śarān । preṣayām āsur avyagrāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः । चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महाधनाम् ॥

tasya śaktiṁ mahāvegāṁ bhagadatto mahārathaḥ । cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṁ mahādhanām ॥

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुजः । शतघ्नीं च कृपो राजञ्शरं शल्यश्च संयुगे ॥

tomaraṁ saindhavo rājā paṭṭiśaṁ ca mahābhujaḥ । śataghnīṁ ca kr̥po rājañ śaraṁ śalyaś ca saṁyuge ॥

अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान् । भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा ॥

athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān । bhīmasenaṁ samuddiśya preṣayām āsur ojasā ॥

तोमरं स द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः । पट्टिशं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥

tomaraṁ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ । paṭṭiśaṁ ca tribhir bāṇaiś ciccheda tilakāṇḍavat ॥

स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः । मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महाबलः ॥

sa bibheda śataghnīṁ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ । madrarājaprayuktaṁ ca śaraṁ chittvā mahābalaḥ ॥

शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे । तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः संनतपर्वभिः ॥

śaktiṁ ciccheda sahasā bhagadatteritāṁ raṇe । tathetarāñ śarān ghorāñ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् । तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥

bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṁ samācchinat । tāṁś ca sarvān maheṣvāsāṁs tribhis tribhir atāḍayat ॥

ततो धनंजयस्तत्र वर्तमाने महारणे । जगाम स रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम् । निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः ॥

tato dhanaṁjayas tatra vartamāne mahāraṇe । jagāma sa rathenājau bhīmaṁ dr̥ṣṭvā mahāratham । nighnantaṁ samare śatrūn yodhayānaṁ ca sāyakaiḥ ॥

तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ । नाशशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभ ॥

tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau । nāśaśaṁsur jayaṁ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha ॥

अथार्जुनो रणे भीष्मं योधयन्वै महारथम् । भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥

athārjuno raṇe bhīṣmaṁ yodhayan vai mahāratham । bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskr̥tya śikhaṇḍinam ॥

आससाद रणे योधांस्तावकान्दश भारत । ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः । बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया ॥

āsasāda raṇe yodhāṁs tāvakān daśa bhārata । ye sma bhīmaṁ raṇe rājan yodhayanto vyavasthitāḥ । bībhatsus tān athāvidhyad bhīmasya priyakāmyayā ॥

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् । अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः ॥

tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat । arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ ॥

सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः । जहि पाण्डुसुतावेतौ धनंजयवृकोदरौ ॥

suśarman gaccha śīghraṁ tvaṁ balaughaiḥ parivāritaḥ । jahi pāṇḍusutāv etau dhanaṁjayavr̥kodarau ॥

तच्छ्रुत्वा शासनं तस्य त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः । अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ ॥

tac chrutvā śāsanaṁ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥ । abhidrutya raṇe bhīmam arjunaṁ caiva dhanvinau ॥

रथैरनेकसाहस्रैः परिवव्रे समन्ततः । ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह ॥

rathair anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ । tataḥ pravavr̥te yuddham arjunasya paraiḥ saha ॥