Adhyāya 108

संजय उवाच । अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रमः । समादाय महच्चापं मत्तवारणवारणम् ॥

saṁjaya uvāca । atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ । samādāya mahac cāpaṁ mattavāraṇavāraṇam ॥

विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं द्रावयाणो महारथान् । पृतनां पाण्डवेयानां पातयानो महारथः ॥

vidhunvāno dhanuḥ śreṣṭhaṁ drāvayāṇo mahārathān । pr̥tanāṁ pāṇḍaveyānāṁ pātayāno mahārathaḥ ॥

निमित्तानि निमित्तज्ञः सर्वतो वीक्ष्य वीर्यवान् । प्रतपन्तमनीकानि द्रोणः पुत्रमभाषत ॥

nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān । pratapantam anīkāni droṇaḥ putram abhāṣata ॥

अयं स दिवसस्तात यत्र पार्थो महारथः । जिघांसुः समरे भीष्मं परं यत्नं करिष्यति ॥

ayaṁ sa divasas tāta yatra pārtho mahārathaḥ । jighāṁsuḥ samare bhīṣmaṁ paraṁ yatnaṁ kariṣyati ॥

उत्पतन्ति हि मे बाणा धनुः प्रस्फुरतीव मे । योगमस्त्राणि गच्छन्ति क्रूरे मे वर्तते मतिः ॥

utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva me । yogam astrāṇi gacchanti krūre me vartate matiḥ ॥

दिक्षु शान्तासु घोराणि व्याहरन्ति मृगद्विजाः । नीचैर्गृध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं प्रति ॥

dikṣu śāntāsu ghorāṇi vyāharanti mr̥gadvijāḥ । nīcair gr̥dhrā nilīyante bhāratānāṁ camūṁ prati ॥

नष्टप्रभ इवादित्यः सर्वतो लोहिता दिशः । रसते व्यथते भूमिरनुष्टनति वाहनम् ॥

naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ । rasate vyathate bhūmir anuṣṭanati vāhanam ॥

कङ्का गृध्रा बलाकाश्च व्याहरन्ति मुहुर्मुहुः । शिवाश्चाशिवनिर्घोषा वेदयन्त्यो महद्भयम् ॥

kaṅkā gr̥dhrā balākāś ca vyāharanti muhur muhuḥ । śivāś cāśivanirghoṣā vedayantyo mahad bhayam ॥

पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलात् । सकबन्धश्च परिघो भानुमावृत्य तिष्ठति ॥

papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt । sakabandhaś ca parigho bhānum āvr̥tya tiṣṭhati ॥

परिवेषस्तथा घोरश्चन्द्रभास्करयोरभूत् । वेदयानो भयं घोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥

pariveṣas tathā ghoraś candrabhāskarayor abhūt । vedayāno bhayaṁ ghoraṁ rājñāṁ dehāvakartanam ॥

देवतायतनस्थाश्च कौरवेन्द्रस्य देवताः । कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च ॥

devatāyatanasthāś ca kauravendrasya devatāḥ । kampante ca hasante ca nr̥tyanti ca rudanti ca ॥

अपसव्यं ग्रहाश्चक्रुरलक्ष्माणं निशाकरम् । अवाक्शिराश्च भगवानुदतिष्ठत चन्द्रमाः ॥

apasavyaṁ grahāś cakrur alakṣmāṇaṁ niśākaram । avākśirāś ca bhagavān udatiṣṭhata candramāḥ ॥

वपूंषि च नरेन्द्राणां विगतानीव लक्षये । धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भ्राजन्ति दंशिताः ॥

vapūṁṣi ca narendrāṇāṁ vigatānīva lakṣaye । dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṁśitāḥ ॥

सेनयोरुभयोश्चैव समन्ताच्छ्रूयते महान् । पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो गाण्डीवस्य च निस्वनः ॥

senayor ubhayoś caiva samantāc chrūyate mahān । pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ ॥

ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे । अपास्यान्यान्रणे योधानभ्यस्यति पितामहम् ॥

dhruvam āsthāya bībhatsur uttamāstrāṇi saṁyuge । apāsyānyān raṇe yodhān abhyasyati pitāmaham ॥

हृष्यन्ति रोमकूपानि सीदतीव च मे मनः । चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम् ॥

hr̥ṣyanti romakūpāni sīdatīva ca me manaḥ । cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam ॥

तं चैव निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम् । पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गतः ॥

taṁ caiva nikr̥tiprajñaṁ pāñcālyaṁ pāpacetasam । puraskr̥tya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṁ gataḥ ॥

अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । स्त्री ह्येषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान् ॥

abravīc ca purā bhīṣmo nāhaṁ hanyāṁ śikhaṇḍinam । strī hy eṣā vihitā dhātrā daivāc ca sa punaḥ pumān ॥

अमङ्गल्यध्वजश्चैव याज्ञसेनिर्महारथः । न चामङ्गलकेतोः स प्रहरेदापगासुतः ॥

amaṅgalyadhvajaś caiva yājñasenir mahārathaḥ । na cāmaṅgalaketoḥ sa prahared āpagāsutaḥ ॥

एतद्विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम् । अद्यैव तु रणे पार्थः कुरुवृद्धमुपाद्रवत् ॥

etad vicintayānasya prajñā sīdati me bhr̥śam । adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvr̥ddham upādravat ॥

युधिष्ठिरस्य च क्रोधो भीष्मार्जुनसमागमः । मम चास्त्राभिसंरम्भः प्रजानामशुभं ध्रुवम् ॥

yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmārjunasamāgamaḥ । mama cāstrābhisaṁrambhaḥ prajānām aśubhaṁ dhruvam ॥

मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रो दृढविक्रमः । दूरपाती दृढेषुश्च निमित्तज्ञश्च पाण्डवः ॥

manasvī balavāñ śūraḥ kr̥tāstro dr̥ḍhavikramaḥ । dūrapātī dr̥ḍheṣuś ca nimittajñaś ca pāṇḍavaḥ ॥

अजेयः समरे चैव देवैरपि सवासवैः । बलवान्बुद्धिमांश्चैव जितक्लेशो युधां वरः ॥

ajeyaḥ samare caiva devair api savāsavaiḥ । balavān buddhimāṁś caiva jitakleśo yudhāṁ varaḥ ॥

विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्च पाण्डवः । तस्य मार्गं परिहरन्द्रुतं गच्छ यतव्रतम् ॥

vijayī ca raṇe nityaṁ bhairavāstraś ca pāṇḍavaḥ । tasya mārgaṁ pariharan drutaṁ gaccha yatavratam ॥

पश्य चैतन्महाबाहो वैशसं समुपस्थितम् । हेमचित्राणि शूराणां महान्ति च शुभानि च ॥

paśya caitan mahābāho vaiśasaṁ samupasthitam । hemacitrāṇi śūrāṇāṁ mahānti ca śubhāni ca ॥

कवचान्यवदीर्यन्ते शरैः संनतपर्वभिः । छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराणि धनूंषि च ॥

kavacāny avadīryante śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāṇi dhanūṁṣi ca ॥

प्रासाश्च विमलास्तीक्ष्णाः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः । वैजयन्त्यश्च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना ॥

prāsāś ca vimalās tīkṣṇāḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ । vaijayantyaś ca nāgānāṁ saṁkruddhena kirīṭinā ॥

नायं संरक्षितुं कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः । याहि स्वर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च ॥

nāyaṁ saṁrakṣituṁ kālaḥ prāṇān putropajīvibhiḥ । yāhi svargaṁ puraskr̥tya yaśase vijayāya ca ॥

हयनागरथावर्तां महाघोरां सुदुस्तराम् । रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वजः ॥

hayanāgarathāvartāṁ mahāghorāṁ sudustarām । rathena saṁgrāmanadīṁ taraty eṣa kapidhvajaḥ ॥

ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत् । इहैव दृश्यते राज्ञो भ्राता यस्य धनंजयः ॥

brahmaṇyatā damo dānaṁ tapaś ca caritaṁ mahat । ihaiva dr̥śyate rājño bhrātā yasya dhanaṁjayaḥ ॥

भीमसेनश्च बलवान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । वासुदेवश्च वार्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थितः ॥

bhīmasenaś ca balavān mādrīputrau ca pāṇḍavau । vāsudevaś ca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ ॥

तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । तपोदग्धशरीरस्य कोपो दहति भारतान् ॥

tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ । tapodagdhaśarīrasya kopo dahati bhāratān ॥

एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रयः । दारयन्सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः ॥

eṣa saṁdr̥śyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ । dārayan sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ ॥

एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना । महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनेव नदीमुखम् ॥

etad ālokyate sainyaṁ kṣobhyamāṇaṁ kirīṭinā । mahorminaddhaṁ sumahat timineva nadīmukham ॥

हाहाकिलकिलाशब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे । याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिष्ठिरम् ॥

hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe । yāhi pāñcāladāyādam ahaṁ yāsye yudhiṣṭhiram ॥

दुर्लभं ह्यन्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजसः । समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोऽतिरथैः स्थितैः ॥

durlabhaṁ hy antaraṁ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ । samudrakukṣipratimaṁ sarvato ’tirathaiḥ sthitaiḥ ॥

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । परिरक्षन्ति राजानं यमौ च मनुजेश्वरम् ॥

sātyakiś cābhimanyuś ca dhr̥ṣṭadyumnavr̥kodarau । parirakṣanti rājānaṁ yamau ca manujeśvaram ॥

उपेन्द्रसदृशः श्यामो महाशाल इवोद्गतः । एष गच्छत्यनीकानि द्वितीय इव फल्गुनः ॥

upendrasadr̥śaḥ śyāmo mahāśāla ivodgataḥ । eṣa gacchaty anīkāni dvitīya iva phalgunaḥ ॥

उत्तमास्त्राणि चादत्स्व गृहीत्वान्यन्महद्धनुः । पार्श्वतो याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम् ॥

uttamāstrāṇi cādatsva gr̥hītvānyan mahad dhanuḥ । pārśvato yāhi rājānaṁ yudhyasva ca vr̥kodaram ॥

को हि नेच्छेत्प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य ततस्त्वा विनियुज्महे ॥

ko hi necchet priyaṁ putraṁ jīvantaṁ śāśvatīḥ samāḥ । kṣatradharmaṁ puraskr̥tya tatas tvā viniyujmahe ॥

एष चापि रणे भीष्मो दहते वै महाचमूम् । युद्धे सुसदृशस्तात यमस्य वरुणस्य च ॥

eṣa cāpi raṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm । yuddhe susadr̥śas tāta yamasya varuṇasya ca ॥