Adhyāya 107

संजय उवाच । सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं तदा । आर्श्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे ॥

saṁjaya uvāca । sātyakiṁ daṁśitaṁ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṁ tadā । ārśyaśr̥ṅgir maheṣvāso vārayām āsa saṁyuge ॥

माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैः । आजघान रणे राजन्प्रहसन्निव भारत ॥

mādhavas tu susaṁkruddho rākṣasaṁ navabhiḥ śaraiḥ । ājaghāna raṇe rājan prahasann iva bhārata ॥

तथैव राक्षसो राजन्माधवं निशितैः शरैः । अर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुंगवम् ॥

tathaiva rākṣaso rājan mādhavaṁ niśitaiḥ śaraiḥ । ardayām āsa rājendra saṁkruddhaḥ śinipuṁgavam ॥

शैनेयः शरसंघं तु प्रेषयामास संयुगे । राक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा ॥

śaineyaḥ śarasaṁghaṁ tu preṣayām āsa saṁyuge । rākṣasāya susaṁkruddho mādhavaḥ paravīrahā ॥

ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम् । विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनादं ननाद च ॥

tato rakṣo mahābāhuṁ sātyakiṁ satyavikramam । vivyādha viśikhais tīkṣṇaiḥ siṁhanādaṁ nanāda ca ॥

माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदा । धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च ॥

mādhavas tu bhr̥śaṁ viddho rākṣasena raṇe tadā । dhairyam ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca ॥

भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैः । ताडयामास समरे तोत्त्रैरिव महागजम् ॥

bhagadattas tataḥ kruddho mādhavaṁ niśitaiḥ śaraiḥ । tāḍayām āsa samare tottrair iva mahāgajam ॥

विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरः । प्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान्संनतपर्वणः ॥

vihāya rākṣasaṁ yuddhe śaineyo rathināṁ varaḥ । prāgjyotiṣāya cikṣepa śarān saṁnataparvaṇaḥ ॥

तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद्धनुः । चिच्छेद शितधारेण भल्लेन कृतहस्तवत् ॥

tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahad dhanuḥ । ciccheda śitadhāreṇa bhallena kr̥tahastavat ॥

अथान्यद्धनुरादाय वेगवत्परवीरहा । भगदत्तं रणे क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya vegavat paravīrahā । bhagadattaṁ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी संलिहन्मुहुः । शक्तिं कनकवैडूर्यभूषितामायसीं दृढाम् । यमदण्डोपमां घोरां प्राहिणोत्सात्यकाय वै ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ sr̥kkiṇī saṁlihan muhuḥ । śaktiṁ kanakavaiḍūryabhūṣitām āyasīṁ dr̥ḍhām । yamadaṇḍopamāṁ ghorāṁ prāhiṇot sātyakāya vai ॥

तामापतन्तीं सहसा तस्य बाहोर्बलेरिताम् । सात्यकिः समरे राजंस्त्रिधा चिच्छेद सायकैः । सा पपात तदा भूमौ महोल्केव हतप्रभा ॥

tām āpatantīṁ sahasā tasya bāhor baleritām । sātyakiḥ samare rājaṁs tridhā ciccheda sāyakaiḥ । sā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā ॥

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते । महता रथवंशेन वारयामास माधवम् ॥

śaktiṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā putras tava viśāṁ pate । mahatā rathavaṁśena vārayām āsa mādhavam ॥

तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम् । दुर्योधनो भृशं हृष्टो भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह ॥

tathā parivr̥taṁ dr̥ṣṭvā vārṣṇeyānāṁ mahāratham । duryodhano bhr̥śaṁ hr̥ṣṭo bhrātr̥̄n sarvān uvāca ha ॥

तथा कुरुत कौरव्या यथा वः सात्यको युधि । न जीवन्प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद्रथव्रजात् । अस्मिन्हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद्बलम् ॥

tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhi । na jīvan pratiniryāti mahato ’smād rathavrajāt । asmin hate hataṁ manye pāṇḍavānāṁ mahad balam ॥

तत्तथेति वचस्तस्य परिगृह्य महारथाः । शैनेयं योधयामासुर्भीष्मस्य प्रमुखे तदा ॥

tat tatheti vacas tasya parigr̥hya mahārathāḥ । śaineyaṁ yodhayām āsur bhīṣmasya pramukhe tadā ॥

अभिमन्युं तदायान्तं भीष्मायाभ्युद्यतं मृधे । काम्बोजराजो बलवान्वारयामास संयुगे ॥

abhimanyuṁ tadāyāntaṁ bhīṣmāyābhyudyataṁ mr̥dhe । kāmbojarājo balavān vārayām āsa saṁyuge ॥

आर्जुनिर्नृपतिं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । पुनरेव चतुःषष्ट्या राजन्विव्याध तं नृपम् ॥

ārjunir nr̥patiṁ viddhvā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । punar eva catuḥṣaṣṭyā rājan vivyādha taṁ nr̥pam ॥

सुदक्षिणस्तु समरे कार्ष्णिं विव्याध पञ्चभिः । सारथिं चास्य नवभिरिच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ॥

sudakṣiṇas tu samare kārṣṇiṁ vivyādha pañcabhiḥ । sārathiṁ cāsya navabhir icchan bhīṣmasya jīvitam ॥

तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे । यदभ्यधावद्गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुतापनः ॥

tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame । yad abhyadhāvad gāṅgeyaṁ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ ॥

विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयन्तौ महाचमूम् । भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ ॥

virāṭadrupadau vr̥ddhau vārayantau mahācamūm । bhīṣmaṁ ca yudhi saṁrabdhāv ādravantau mahārathau ॥

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः समायाद्रथसत्तमः । ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ॥

aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyād rathasattamaḥ । tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tava teṣāṁ ca bhārata ॥

विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतप । यतमानं महेष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम् ॥

virāṭo daśabhir bhallair ājaghāna paraṁtapa । yatamānaṁ maheṣvāsaṁ drauṇim āhavaśobhinam ॥

द्रुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तथा । गुरुपुत्रं समासाद्य भीष्मस्य पुरतः स्थितम् ॥

drupadaś ca tribhir bāṇair vivyādha niśitais tathā । guruputraṁ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam ॥

अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध दशभिः शरैः । विराटद्रुपदौ वृद्धौ भीष्मं प्रति समुद्यतौ ॥

aśvatthāmā tatas tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ । virāṭadrupadau vr̥ddhau bhīṣmaṁ prati samudyatau ॥

तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत् । यद्द्रौणेः सायकान्घोरान्प्रत्यवारयतां युधि ॥

tatrādbhutam apaśyāma vr̥ddhayoś caritaṁ mahat । yad drauṇeḥ sāyakān ghorān pratyavārayatāṁ yudhi ॥

सहदेवं तथा यान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात् । यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत् ॥

sahadevaṁ tathā yāntaṁ kr̥paḥ śāradvato ’bhyayāt । yathā nāgo vane nāgaṁ matto mattam upādravat ॥

कृपश्च समरे राजन्माद्रीपुत्रं महारथम् । आजघान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः ॥

kr̥paś ca samare rājan mādrīputraṁ mahāratham । ājaghāna śarais tūrṇaṁ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ ॥

तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैः । अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः ॥

tasya mādrīsutaś cāpaṁ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ । athainaṁ chinnadhanvānaṁ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम् । माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैः । आजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ॥

so ’nyat kārmukam ādāya samare bhārasādhanam । mādrīputraṁ susaṁhr̥ṣṭo daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ । ājaghānorasi kruddha icchan bhīṣmasya jīvitam ॥

तथैव पाण्डवो राजञ्शारद्वतममर्षणम् । आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाङ्क्षया । तयोर्युद्धं समभवद्घोररूपं भयावहम् ॥

tathaiva pāṇḍavo rājañ śāradvatam amarṣaṇam । ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā । tayor yuddhaṁ samabhavad ghorarūpaṁ bhayāvaham ॥

नकुलं तु रणे क्रुद्धं विकर्णः शत्रुतापनः । विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन्भीष्मस्य जीवितम् ॥

nakulaṁ tu raṇe kruddhaṁ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ । vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣan bhīṣmasya jīvitam ॥

नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धन्विना । विकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः ॥

nakulo ’pi bhr̥śaṁ viddhas tava putreṇa dhanvinā । vikarṇaṁ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ ॥

तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौ । अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ गोष्ठे गोवृषभाविव ॥

tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṁtapau । anyonyaṁ jaghnatur vīrau goṣṭhe govr̥ṣabhāv iva ॥

घटोत्कचं रणे यत्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम् । दुर्मुखः समरे प्रायाद्भीष्महेतोः पराक्रमी ॥

ghaṭotkacaṁ raṇe yattaṁ nighnantaṁ tava vāhinīm । durmukhaḥ samare prāyād bhīṣmahetoḥ parākramī ॥

हैडिम्बस्तु ततो राजन्दुर्मुखं शत्रुतापनम् । आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या निशितैः शरैः ॥

haiḍimbas tu tato rājan durmukhaṁ śatrutāpanam । ājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ ॥

भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः । षष्ट्या वीरो नदन्हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि ॥

bhīmasenasutaṁ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ । ṣaṣṭyā vīro nadan hr̥ṣṭo vivyādha raṇamūrdhani ॥

धृष्टद्युम्नं रणे यान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् । हार्दिक्यो वारयामास रक्षन्भीष्मस्य जीवितम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ raṇe yāntaṁ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam । hārdikyo vārayām āsa rakṣan bhīṣmasya jīvitam ॥

वार्ष्णेयः पार्षतं शूरं विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः । पुनः पञ्चाशता तूर्णमाजघान स्तनान्तरे ॥

vārṣṇeyaḥ pārṣataṁ śūraṁ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ । punaḥ pañcāśatā tūrṇam ājaghāna stanāntare ॥

तथैव पार्षतो राजन्हार्दिक्यं नवभिः शरैः । विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥

tathaiva pārṣato rājan hārdikyaṁ navabhiḥ śaraiḥ । vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं भीष्महेतोर्महारणे । अन्योन्यातिशयैर्युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ bhīṣmahetor mahāraṇe । anyonyātiśayair yuktaṁ yathā vr̥tramahendrayoḥ ॥

भीमसेनमथायान्तं भीष्मं प्रति महाबलम् । भूरिश्रवाभ्ययात्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

bhīmasenam athāyāntaṁ bhīṣmaṁ prati mahābalam । bhūriśravābhyayāt tūrṇaṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे ॥

saumadattir atho bhīmam ājaghāna stanāntare । nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṁyuge ॥

उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान् । स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम ॥

uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān । skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nr̥patisattama ॥

तौ शरान्सूर्यसंकाशान्कर्मारपरिमार्जितान् । अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपाते मुहुर्मुहुः ॥

tau śarān sūryasaṁkāśān karmāraparimārjitān । anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhur muhuḥ ॥

भीमो भीष्मवधाकाङ्क्षी सौमदत्तिं महारथम् । तथा भीष्मजये गृध्नुः सौमदत्तिश्च पाण्डवम् । कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे ॥

bhīmo bhīṣmavadhākāṅkṣī saumadattiṁ mahāratham । tathā bhīṣmajaye gr̥dhnuḥ saumadattiś ca pāṇḍavam । kr̥tapratikr̥te yattau yodhayām āsatū raṇe ॥

युधिष्ठिरं महाराज महत्या सेनया वृतम् । भीष्मायाभिमुखं यान्तं भारद्वाजो न्यवारयत् ॥

yudhiṣṭhiraṁ mahārāja mahatyā senayā vr̥tam । bhīṣmāyābhimukhaṁ yāntaṁ bhāradvājo nyavārayat ॥

द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् । श्रुत्वा प्रभद्रका राजन्समकम्पन्त मारिष ॥

droṇasya rathanirghoṣaṁ parjanyaninadopamam । śrutvā prabhadrakā rājan samakampanta māriṣa ॥

सा सेना महती राजन्पाण्डुपुत्रस्य संयुगे । द्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात्पदम् ॥

sā senā mahatī rājan pāṇḍuputrasya saṁyuge । droṇena vāritā yattā na cacāla padāt padam ॥

चेकितानं रणे क्रुद्धं भीष्मं प्रति जनेश्वर । चित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत् ॥

cekitānaṁ raṇe kruddhaṁ bhīṣmaṁ prati janeśvara । citrasenas tava sutaḥ kruddharūpam avārayat ॥

भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनो महारथः । चेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत ॥

bhīṣmahetoḥ parākrāntaś citraseno mahārathaḥ । cekitānaṁ paraṁ śaktyā yodhayām āsa bhārata ॥

तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमयोधयत् । तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे ॥

tathaiva cekitāno ’pi citrasenam ayodhayat । tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame ॥

अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तनयेन ते । विमुखीकृत्य पुत्रं ते तव सेनां ममर्द ह ॥

arjuno vāryamāṇas tu bahuśas tanayena te । vimukhīkr̥tya putraṁ te tava senāṁ mamarda ha ॥

दुःशासनोऽपि परया शक्त्या पार्थमवारयत् । कथं भीष्मं परो हन्यादिति निश्चित्य भारत ॥

duḥśāsano ’pi parayā śaktyā pārtham avārayat । kathaṁ bhīṣmaṁ paro hanyād iti niścitya bhārata ॥

सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी । लोड्यते रथिभिः श्रेष्ठैस्तत्र तत्रैव भारत ॥

sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī । loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhais tatra tatraiva bhārata ॥