Adhyāya 106

संजय उवाच । अर्जुनस्तु रणे राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् । शिखण्डिनमथोवाच समभ्येहि पितामहम् ॥

saṁjaya uvāca । arjunas tu raṇe rājan dr̥ṣṭvā bhīṣmasya vikramam । śikhaṇḍinam athovāca samabhyehi pitāmaham ॥

न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचन । अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैः पातयिष्ये रथोत्तमात् ॥

na cāpi bhīs tvayā kāryā bhīṣmād adya kathaṁ cana । aham enaṁ śarais tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ । अभ्यद्रवत गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ॥

evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha । abhyadravata gāṅgeyaṁ śrutvā pārthasya bhāṣitam ॥

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन्सौभद्रश्च महारथः । हृष्टावाद्रवतां भीष्मं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tathā rājan saubhadraś ca mahārathaḥ । hr̥ṣṭāv ādravatāṁ bhīṣmaṁ śrutvā pārthasya bhāṣitam ॥

विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजश्च दंशितः । अभ्यद्रवत गाङ्गेयं पुत्रस्य तव पश्यतः ॥

virāṭadrupadau vr̥ddhau kuntibhojaś ca daṁśitaḥ । abhyadravata gāṅgeyaṁ putrasya tava paśyataḥ ॥

नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च वीर्यवान् । तथेतराणि सैन्यानि सर्वाण्येव विशां पते । समाद्रवन्त गाङ्गेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ॥

nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca vīryavān । tathetarāṇi sainyāni sarvāṇy eva viśāṁ pate । samādravanta gāṅgeyaṁ śrutvā pārthasya bhāṣitam ॥

प्रत्युद्ययुस्तावकाश्च समेतास्तान्महारथान् । यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदतः शृणु ॥

pratyudyayus tāvakāś ca sametās tān mahārathān । yathāśakti yathotsāhaṁ tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

चित्रसेनो महाराज चेकितानं समभ्ययात् । भीष्मप्रेप्सुं रणे यान्तं वृषं व्याघ्रशिशुर्यथा ॥

citraseno mahārāja cekitānaṁ samabhyayāt । bhīṣmaprepsuṁ raṇe yāntaṁ vr̥ṣaṁ vyāghraśiśur yathā ॥

धृष्टद्युम्नं महाराज भीष्मान्तिकमुपागतम् । त्वरमाणो रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवारयत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahārāja bhīṣmāntikam upāgatam । tvaramāṇo raṇe yattaṁ kr̥tavarmā nyavārayat ॥

भीमसेनं सुसंक्रुद्धं गाङ्गेयस्य वधैषिणम् । त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिर्न्यवारयत् ॥

bhīmasenaṁ susaṁkruddhaṁ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam । tvaramāṇo mahārāja saumadattir nyavārayat ॥

तथैव नकुलं वीरं किरन्तं सायकान्बहून् । विकर्णो वारयामास इच्छन्भीष्मस्य जीवितम् ॥

tathaiva nakulaṁ vīraṁ kirantaṁ sāyakān bahūn । vikarṇo vārayām āsa icchan bhīṣmasya jīvitam ॥

सहदेवं तथा यान्तं यत्तं भीष्मरथं प्रति । वारयामास संक्रुद्धः कृपः शारद्वतो युधि ॥

sahadevaṁ tathā yāntaṁ yattaṁ bhīṣmarathaṁ prati । vārayām āsa saṁkruddhaḥ kr̥paḥ śāradvato yudhi ॥

राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम् । भीष्मस्य निधनं प्रेप्सुं दुर्मुखोऽभ्यद्रवद्बली ॥

rākṣasaṁ krūrakarmāṇaṁ bhaimaseniṁ mahābalam । bhīṣmasya nidhanaṁ prepsuṁ durmukho ’bhyadravad balī ॥

सात्यकिं समरे क्रुद्धमार्श्यशृङ्गिरवारयत् । अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति । सुदक्षिणो महाराज काम्बोजः प्रत्यवारयत् ॥

sātyakiṁ samare kruddham ārśyaśr̥ṅgir avārayat । abhimanyuṁ mahārāja yāntaṁ bhīṣmarathaṁ prati । sudakṣiṇo mahārāja kāmbojaḥ pratyavārayat ॥

विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ । अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत ॥

virāṭadrupadau vr̥ddhau sametāv arimardanau । aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayām āsa bhārata ॥

तथा पाण्डुसुतं ज्येष्ठं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम् । भारद्वाजो रणे यत्तो धर्मपुत्रमवारयत् ॥

tathā pāṇḍusutaṁ jyeṣṭhaṁ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam । bhāradvājo raṇe yatto dharmaputram avārayat ॥

अर्जुनं रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । भीष्मप्रेप्सुं महाराज तापयन्तं दिशो दश । दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे ॥

arjunaṁ rabhasaṁ yuddhe puraskr̥tya śikhaṇḍinam । bhīṣmaprepsuṁ mahārāja tāpayantaṁ diśo daśa । duḥśāsano maheṣvāso vārayām āsa saṁyuge ॥

अन्ये च तावका योधाः पाण्डवानां महारथान् । भीष्मायाभिमुखं यातान्वारयामासुराहवे ॥

anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathān । bhīṣmāyābhimukhaṁ yātān vārayām āsur āhave ॥

धृष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशत पुनः पुनः । अभिद्रवत संरब्धा भीष्ममेकं महाबलम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu sainyāni prākrośata punaḥ punaḥ । abhidravata saṁrabdhā bhīṣmam ekaṁ mahābalam ॥

एषोऽर्जुनो रणे भीष्मं प्रयाति कुरुनन्दनः । अभिद्रवत मा भैष्ट भीष्मो न प्राप्स्यते हि वः ॥

eṣo ’rjuno raṇe bhīṣmaṁ prayāti kurunandanaḥ । abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmo na prāpsyate hi vaḥ ॥

अर्जुनं समरे योद्धुं नोत्सहेतापि वासवः । किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्त्वोऽल्पजीवितः ॥

arjunaṁ samare yoddhuṁ notsahetāpi vāsavaḥ । kim u bhīṣmo raṇe vīrā gatasattvo ’lpajīvitaḥ ॥

इति सेनापतेः श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः । अभ्यद्रवन्त संहृष्टा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥

iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । abhyadravanta saṁhr̥ṣṭā gāṅgeyasya rathaṁ prati ॥

आगच्छतस्तान्समरे वार्योघान्प्रबलानिव । न्यवारयन्त संहृष्टास्तावकाः पुरुषर्षभाः ॥

āgacchatas tān samare vāryoghān prabalān iva । nyavārayanta saṁhr̥ṣṭās tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ ॥

दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथः । भीष्मस्य जीविताकाङ्क्षी धनंजयमुपाद्रवत् ॥

duḥśāsano mahārāja bhayaṁ tyaktvā mahārathaḥ । bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṁjayam upādravat ॥

तथैव पाण्डवाः शूरा गाङ्गेयस्य रथं प्रति । अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान्महारथान् ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṁ prati । abhyadravanta saṁgrāme tava putrān mahārathān ॥

तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशां पते । दुःशासनरथं प्राप्तो यत्पार्थो नात्यवर्तत ॥

tatrādbhutam apaśyāma citrarūpaṁ viśāṁ pate । duḥśāsanarathaṁ prāpto yat pārtho nātyavartata ॥

यथा वारयते वेला क्षुभितं वै महार्णवम् । तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न्यवारयत् ॥

yathā vārayate velā kṣubhitaṁ vai mahārṇavam । tathaiva pāṇḍavaṁ kruddhaṁ tava putro nyavārayat ॥

उभौ हि रथिनां श्रेष्ठावुभौ भारत दुर्जयौ । उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत ॥

ubhau hi rathināṁ śreṣṭhāv ubhau bhārata durjayau । ubhau candrārkasadr̥śau kāntyā dīptyā ca bhārata ॥

तौ तथा जातसंरम्भावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ । समीयतुर्महासंख्ये मयशक्रौ यथा पुरा ॥

tau tathā jātasaṁrambhāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau । samīyatur mahāsaṁkhye mayaśakrau yathā purā ॥

दुःशासनो महाराज पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः । वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे ॥

duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṁ viśikhais tribhiḥ । vāsudevaṁ ca viṁśatyā tāḍayām āsa saṁyuge ॥

ततोऽर्जुनो जातमन्युर्वार्ष्णेयं वीक्ष्य पीडितम् । दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत् । ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥

tato ’rjuno jātamanyur vārṣṇeyaṁ vīkṣya pīḍitam । duḥśāsanaṁ śatenājau nārācānāṁ samārpayat । te tasya kavacaṁ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave ॥

दुःशासनस्ततः क्रुद्धः पार्थं विव्याध पञ्चभिः । ललाटे भरतश्रेष्ठ शरैः संनतपर्वभिः ॥

duḥśāsanas tataḥ kruddhaḥ pārthaṁ vivyādha pañcabhiḥ । lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

ललाटस्थैस्तु तैर्बाणैः शुशुभे पाण्डवोत्तमः । यथा मेरुर्महाराज शृङ्गैरत्यर्थमुच्छ्रितैः ॥

lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavottamaḥ । yathā merur mahārāja śr̥ṅgair atyartham ucchritaiḥ ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः पुत्रेण तव धन्विना । व्यराजत रणे पार्थः किंशुकः पुष्पवानिव ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā । vyarājata raṇe pārthaḥ kiṁśukaḥ puṣpavān iva ॥

दुःशासनं ततः क्रुद्धः पीडयामास पाण्डवः । पर्वणीव सुसंक्रुद्धो राहुरुग्रो निशाकरम् ॥

duḥśāsanaṁ tataḥ kruddhaḥ pīḍayām āsa pāṇḍavaḥ । parvaṇīva susaṁkruddho rāhur ugro niśākaram ॥

पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशां पते । विव्याध समरे पार्थं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ॥

pīḍyamāno balavatā putras tava viśāṁ pate । vivyādha samare pārthaṁ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ ॥

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा त्वरमाणः पराक्रमी । आजघान ततः पश्चात्पुत्रं ते नवभिः शरैः ॥

tasya pārtho dhanuś chittvā tvaramāṇaḥ parākramī । ājaghāna tataḥ paścāt putraṁ te navabhiḥ śaraiḥ ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मस्य प्रमुखे स्थितः । अर्जुनं पञ्चविंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

so ’nyat kārmukam ādāya bhīṣmasya pramukhe sthitaḥ । arjunaṁ pañcaviṁśatyā bāhvor urasi cārpayat ॥

तस्य क्रुद्धो महाराज पाण्डवः शत्रुकर्शनः । अप्रैषीद्विशिखान्घोरान्यमदण्डोपमान्बहून् ॥

tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ । apraiṣīd viśikhān ghorān yamadaṇḍopamān bahūn ॥

अप्राप्तानेव तान्बाणांश्चिच्छेद तनयस्तव । यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत् । पार्थं च निशितैर्बाणैरविध्यत्तनयस्तव ॥

aprāptān eva tān bāṇāṁś ciccheda tanayas tava । yatamānasya pārthasya tad adbhutam ivābhavat । pārthaṁ ca niśitair bāṇair avidhyat tanayas tava ॥

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः शरान्संधाय कार्मुके । प्रेषयामास समरे स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ॥

tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarān saṁdhāya kārmuke । preṣayām āsa samare svarṇapuṅkhāñ śilāśitān ॥

न्यमज्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मनः । यथा हंसा महाराज तडागं प्राप्य भारत ॥

nyamajjaṁs te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ । yathā haṁsā mahārāja taḍāgaṁ prāpya bhārata ॥

पीडितश्चैव पुत्रस्ते पाण्डवेन महात्मना । हित्वा पार्थं रणे तूर्णं भीष्मस्य रथमाश्रयत् । अगाधे मज्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मोऽभवत्तदा ॥

pīḍitaś caiva putras te pāṇḍavena mahātmanā । hitvā pārthaṁ raṇe tūrṇaṁ bhīṣmasya ratham āśrayat । agādhe majjatas tasya dvīpo bhīṣmo ’bhavat tadā ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां पुत्रस्तव विशां पते । अवारयत्ततः शूरो भूय एव पराक्रमी ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ putras tava viśāṁ pate । avārayat tataḥ śūro bhūya eva parākramī ॥

शरैः सुनिशितैः पार्थं यथा वृत्रः पुरंदरम् । निर्बिभेद महावीर्यो विव्यथे नैव चार्जुनात् ॥

śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṁ yathā vr̥traḥ puraṁdaram । nirbibheda mahāvīryo vivyathe naiva cārjunāt ॥