Adhyāya 105

धृतराष्ट्र उवाच । कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यधावत्पितामहम् । पाञ्चाल्यः समरे क्रुद्धो धर्मात्मानं यतव्रतम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyadhāvat pitāmaham । pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṁ yatavratam ॥

केऽरक्षन्पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधम् । त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथाः ॥

ke ’rakṣan pāṇḍavānīke śikhaṇḍinam udāyudham । tvaramāṇās tvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ ॥

कथं शांतनवो भीष्मः स तस्मिन्दशमेऽहनि । अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥

kathaṁ śāṁtanavo bhīṣmaḥ sa tasmin daśame ’hani । ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ sahasr̥ñjayaiḥ ॥

न मृष्यामि रणे भीष्मं प्रत्युद्यातं शिखण्डिनम् । कच्चिन्न रथभङ्गोऽस्य धनुर्वाशीर्यतास्यतः ॥

na mr̥ṣyāmi raṇe bhīṣmaṁ pratyudyātaṁ śikhaṇḍinam । kaccin na rathabhaṅgo ’sya dhanur vāśīryatāsyataḥ ॥

संजय उवाच । नाशीर्यत धनुस्तस्य रथभङ्गो न चाप्यभूत् । युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ । निघ्नतः समरे शत्रूञ्शरैः संनतपर्वभिः ॥

saṁjaya uvāca । nāśīryata dhanus tasya rathabhaṅgo na cāpy abhūt । yudhyamānasya saṁgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha । nighnataḥ samare śatrūñ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

अनेकशतसाहस्रास्तावकानां महारथाः । रथदन्तिगणा राजन्हयाश्चैव सुसज्जिताः । अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम् ॥

anekaśatasāhasrās tāvakānāṁ mahārathāḥ । rathadantigaṇā rājan hayāś caiva susajjitāḥ । abhyavartanta yuddhāya puraskr̥tya pitāmaham ॥

यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समितिंजयः । पार्थानामकरोद्भीष्मः सततं समितिक्षयम् ॥

yathāpratijñaṁ kauravya sa cāpi samitiṁjayaḥ । pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṁ samitikṣayam ॥

युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ्शरैः । पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं सर्व एवाभ्यवारयन् ॥

yudhyamānaṁ maheṣvāsaṁ vinighnantaṁ parāñ śaraiḥ । pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ sarva evābhyavārayan ॥

दशमेऽहनि संप्राप्ते तताप रिपुवाहिनीम् । कीर्यमाणां शितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

daśame ’hani saṁprāpte tatāpa ripuvāhinīm । kīryamāṇāṁ śitair bāṇaiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । अशक्नुवन्रणे जेतुं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥

na hi bhīṣmaṁ maheṣvāsaṁ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja । aśaknuvan raṇe jetuṁ pāśahastam ivāntakam ॥

अथोपायान्महाराज सव्यसाची परंतपः । त्रासयन्रथिनः सर्वान्बीभत्सुरपराजितः ॥

athopāyān mahārāja savyasācī paraṁtapaḥ । trāsayan rathinaḥ sarvān bībhatsur aparājitaḥ ॥

सिंहवद्विनदन्नुच्चैर्धनुर्ज्यां विक्षिपन्मुहुः । शरौघान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे ॥

siṁhavad vinadann uccair dhanurjyāṁ vikṣipan muhuḥ । śaraughān visr̥jan pārtho vyacarat kālavad raṇe ॥

तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भरतर्षभ । सिंहस्येव मृगा राजन्व्यद्रवन्त महाभयात् ॥

tasya śabdena vitrastās tāvakā bharatarṣabha । siṁhasyeva mr̥gā rājan vyadravanta mahābhayāt ॥

जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम् । दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्भृशपीडितः ॥

jayantaṁ pāṇḍavaṁ dr̥ṣṭvā tvatsainyaṁ cābhipīḍitam । duryodhanas tato bhīṣmam abravīd bhr̥śapīḍitaḥ ॥

एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । दहते मामकान्सर्वान्कृष्णवर्त्मेव काननम् ॥

eṣa pāṇḍusutas tāta śvetāśvaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । dahate māmakān sarvān kr̥ṣṇavartmeva kānanam ॥

पश्य सैन्यानि गाङ्गेय द्रवमाणानि सर्वशः । पाण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे ॥

paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ । pāṇḍavena yudhāṁ śreṣṭha kālyamānāni saṁyuge ॥

यथा पशुगणान्पालः संकालयति कानने । तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन ॥

yathā paśugaṇān pālaḥ saṁkālayati kānane । tathedaṁ māmakaṁ sainyaṁ kālyate śatrutāpana ॥

धनंजयशरैर्भग्नं द्रवमाणमितस्ततः । भीमो ह्येष दुराधर्षो विद्रावयति मे बलम् ॥

dhanaṁjayaśarair bhagnaṁ dravamāṇam itas tataḥ । bhīmo hy eṣa durādharṣo vidrāvayati me balam ॥

सात्यकिश्चेकितानश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । अभिमन्युश्च विक्रान्तो वाहिनीं दहते मम ॥

sātyakiś cekitānaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau । abhimanyuś ca vikrānto vāhinīṁ dahate mama ॥

धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्च घटोत्कचः । व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महाबलौ ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tathā śūro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । vyadrāvayetāṁ sahasā sainyaṁ mama mahābalau ॥

वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैरेतैर्महाबलैः । नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत ॥

vadhyamānasya sainyasya sarvair etair mahābalaiḥ । nānyāṁ gatiṁ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata ॥

ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रम । पर्याप्तश्च भवान्क्षिप्रं पीडितानां गतिर्भव ॥

r̥te tvāṁ puruṣavyāghra devatulyaparākrama । paryāptaś ca bhavān kṣipraṁ pīḍitānāṁ gatir bhava ॥

एवमुक्तो महाराज पिता देवव्रतस्तव । चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयमात्मनः । तव संधारयन्पुत्रमब्रवीच्छंतनोः सुतः ॥

evam ukto mahārāja pitā devavratas tava । cintayitvā muhūrtaṁ tu kr̥tvā niścayam ātmanaḥ । tava saṁdhārayan putram abravīc chaṁtanoḥ sutaḥ ॥

दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भव विशां पते । पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञातं महाबल ॥

duryodhana vijānīhi sthiro bhava viśāṁ pate । pūrvakālaṁ tava mayā pratijñātaṁ mahābala ॥

हत्वा दश सहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् । संग्रामाद्व्यपयातव्यमेतत्कर्म ममाह्निकम् । इति तत्कृतवांश्चाहं यथोक्तं भरतर्षभ ॥

hatvā daśa sahasrāṇi kṣatriyāṇāṁ mahātmanām । saṁgrāmād vyapayātavyam etat karma mamāhnikam । iti tat kr̥tavāṁś cāhaṁ yathoktaṁ bharatarṣabha ॥

अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये महाहवे । अहं वा निहतः शेष्ये हनिष्ये वाद्य पाण्डवान् ॥

adya cāpi mahat karma prakariṣye mahāhave । ahaṁ vā nihataḥ śeṣye haniṣye vādya pāṇḍavān ॥

अद्य ते पुरुषव्याघ्र प्रतिमोक्ष्ये ऋणं महत् । भर्तृपिण्डकृतं राजन्निहतः पृतनामुखे ॥

adya te puruṣavyāghra pratimokṣye r̥ṇaṁ mahat । bhartr̥piṇḍakr̥taṁ rājan nihataḥ pr̥tanāmukhe ॥

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठः क्षत्रियान्प्रतपञ्शरैः । आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

ity uktvā bharataśreṣṭhaḥ kṣatriyān pratapañ śaraiḥ । āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānām anīkinīm ॥

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाङ्गेयं भरतर्षभ । आशीविषमिव क्रुद्धं पाण्डवाः पर्यवारयन् ॥

anīkamadhye tiṣṭhantaṁ gāṅgeyaṁ bharatarṣabha । āśīviṣam iva kruddhaṁ pāṇḍavāḥ paryavārayan ॥

दशमेऽहनि तस्मिंस्तु दर्शयञ्शक्तिमात्मनः । राजञ्शतसहस्राणि सोऽवधीत्कुरुनन्दन ॥

daśame ’hani tasmiṁs tu darśayañ śaktim ātmanaḥ । rājañ śatasahasrāṇi so ’vadhīt kurunandana ॥

पञ्चालानां च ये श्रेष्ठा राजपुत्रा महाबलाः । तेषामादत्त तेजांसि जलं सूर्य इवांशुभिः ॥

pañcālānāṁ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ । teṣām ādatta tejāṁsi jalaṁ sūrya ivāṁśubhiḥ ॥

हत्वा दश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् । सारोहाणां महाराज हयानां चायुतं पुनः ॥

hatvā daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṁ tarasvinām । sārohāṇāṁ mahārāja hayānāṁ cāyutaṁ punaḥ ॥

पूर्णे शतसहस्रे द्वे पदातीनां नरोत्तमः । प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥

pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṁ narottamaḥ । prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ ॥

न चैनं पाण्डवेयानां केचिच्छेकुर्निरीक्षितुम् । उत्तरं मार्गमास्थाय तपन्तमिव भास्करम् ॥

na cainaṁ pāṇḍaveyānāṁ ke cic chekur nirīkṣitum । uttaraṁ mārgam āsthāya tapantam iva bhāskaram ॥

ते पाण्डवेयाः संरब्धा महेष्वासेन पीडिताः । वधायाभ्यद्रवन्भीष्मं सृञ्जयाश्च महारथाः ॥

te pāṇḍaveyāḥ saṁrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ । vadhāyābhyadravan bhīṣmaṁ sr̥ñjayāś ca mahārathāḥ ॥

स युध्यमानो बहुभिर्भीष्मः शांतनवस्तदा । अवकीर्णो महाबाहुः शैलो मेघैरिवासितैः ॥

sa yudhyamāno bahubhir bhīṣmaḥ śāṁtanavas tadā । avakīrṇo mahābāhuḥ śailo meghair ivāsitaiḥ ॥

पुत्रास्तु तव गाङ्गेयं समन्तात्पर्यवारयन् । महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत ॥

putrās tu tava gāṅgeyaṁ samantāt paryavārayan । mahatyā senayā sārdhaṁ tato yuddham avartata ॥