Adhyāya 104

धृतराष्ट्र उवाच । कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यवर्तत संयुगे । पाण्डवाश्च तथा भीष्मं तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyavartata saṁyuge । pāṇḍavāś ca tathā bhīṣmaṁ tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रति । वाद्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṁ prati । vādyamānāsu bherīṣu mr̥daṅgeṣv ānakeṣu ca ॥

ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्ततः । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि ॥

dhmāyatsu dadhivarṇeṣu jalajeṣu samantataḥ । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi ॥

कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम् । शिखण्डी सर्वसैन्यानामग्र आसीद्विशां पते ॥

kr̥tvā vyūhaṁ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam । śikhaṇḍī sarvasainyānām agra āsīd viśāṁ pate ॥

चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान् ॥

cakrarakṣau tatas tasya bhīmasenadhanaṁjayau । pr̥ṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś caiva vīryavān ॥

सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथः । धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात्पाञ्चालैरभिरक्षितः ॥

sātyakiś cekitānaś ca teṣāṁ goptā mahārathaḥ । dhr̥ṣṭadyumnas tataḥ paścāt pāñcālair abhirakṣitaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः । प्रययौ सिंहनादेन नादयन्भरतर्षभ ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṁ sahitaḥ prabhuḥ । prayayau siṁhanādena nādayan bharatarṣabha ॥

विराटस्तु ततः पश्चात्स्वेन सैन्येन संवृतः । द्रुपदश्च महाराज ततः पश्चादुपाद्रवत् ॥

virāṭas tu tataḥ paścāt svena sainyena saṁvr̥taḥ । drupadaś ca mahārāja tataḥ paścād upādravat ॥

केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । जघनं पालयामास पाण्डुसैन्यस्य भारत ॥

kekayā bhrātaraḥ pañca dhr̥ṣṭaketuś ca vīryavān । jaghanaṁ pālayām āsa pāṇḍusainyasya bhārata ॥

एवं व्यूह्य महत्सैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम् । अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥

evaṁ vyūhya mahat sainyaṁ pāṇḍavās tava vāhinīm । abhyadravanta saṁgrāme tyaktvā jīvitam ātmanaḥ ॥

तथैव कुरवो राजन्भीष्मं कृत्वा महाबलम् । अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति ॥

tathaiva kuravo rājan bhīṣmaṁ kr̥tvā mahābalam । agrataḥ sarvasainyānāṁ prayayuḥ pāṇḍavān prati ॥

पुत्रैस्तव दुराधर्षै रक्षितः सुमहाबलैः । ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ॥

putrais tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ । tato droṇo maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ ॥

भगदत्तस्ततः पश्चाद्गजानीकेन संवृतः । कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तमनुव्रतौ ॥

bhagadattas tataḥ paścād gajānīkena saṁvr̥taḥ । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca bhagadattam anuvratau ॥

काम्बोजराजो बलवांस्ततः पश्चात्सुदक्षिणः । मागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः ॥

kāmbojarājo balavāṁs tataḥ paścāt sudakṣiṇaḥ । māgadhaś ca jayatsenaḥ saubalaś ca br̥hadbalaḥ ॥

तथेतरे महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः । जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत ॥

tathetare maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nr̥pāḥ । jaghanaṁ pālayām āsus tava sainyasya bhārata ॥

दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवो युधि । आसुरानकरोद्व्यूहान्पैशाचानथ राक्षसान् ॥

divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṁtanavo yudhi । āsurān akarod vyūhān paiśācān atha rākṣasān ॥

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत । अन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tava teṣāṁ ca bhārata । anyonyaṁ nighnatāṁ rājan yamarāṣṭravivardhanam ॥

अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । भीष्मं युद्धेऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ्शरान् ॥

arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskr̥tya śikhaṇḍinam । bhīṣmaṁ yuddhe ’bhyavartanta kiranto vividhāñ śarān ॥

तत्र भारत भीमेन पीडितास्तावकाः शरैः । रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा ॥

tatra bhārata bhīmena pīḍitās tāvakāḥ śaraiḥ । rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṁ yayus tadā ॥

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । तव सैन्यं समासाद्य पीडयामासुरोजसा ॥

nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । tava sainyaṁ samāsādya pīḍayām āsur ojasā ॥

ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ । नाशक्नुवन्वारयितुं पाण्डवानां महद्बलम् ॥

te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha । nāśaknuvan vārayituṁ pāṇḍavānāṁ mahad balam ॥

ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः । संप्राद्रवद्दिशो राजन्काल्यमानं महारथैः ॥

tatas tu tāvakaṁ sainyaṁ vadhyamānaṁ samantataḥ । saṁprādravad diśo rājan kālyamānaṁ mahārathaiḥ ॥

त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ । वध्यमानाः शितैर्बाणैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥

trātāraṁ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha । vadhyamānāḥ śitair bāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasr̥ñjayaiḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । पीड्यमानं बलं पार्थैर्दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमी । यदकार्षीद्रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । pīḍyamānaṁ balaṁ pārthair dr̥ṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī । yad akārṣīd raṇe kruddhas tan mamācakṣva saṁjaya ॥

कथं वा पाण्डवान्युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपः । विनिघ्नन्सोमकान्वीरांस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

kathaṁ vā pāṇḍavān yuddhe pratyudyātaḥ paraṁtapaḥ । vinighnan somakān vīrāṁs tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । आचक्षे ते महाराज यदकार्षीत्पितामहः । पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैः ॥

saṁjaya uvāca । ācakṣe te mahārāja yad akārṣīt pitāmahaḥ । pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasr̥ñjayaiḥ ॥

प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥

prahr̥ṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja । abhyavartanta nighnantas tava putrasya vāhinīm ॥

तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् । नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः ॥

taṁ vināśaṁ manuṣyendra naravāraṇavājinām । nāmr̥ṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṁ raṇe paraiḥ ॥

स पाण्डवान्महेष्वासः पाञ्चालांश्च ससृञ्जयान् । अभ्यद्रवत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥

sa pāṇḍavān maheṣvāsaḥ pāñcālāṁś ca sasr̥ñjayān । abhyadravata durdharṣas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ ॥

स पाण्डवानां प्रवरान्पञ्च राजन्महारथान् । आत्तशस्त्रान्रणे यत्तान्वारयामास सायकैः । नाराचैर्वत्सदन्तैश्च शितैरञ्जलिकैस्तथा ॥

sa pāṇḍavānāṁ pravarān pañca rājan mahārathān । āttaśastrān raṇe yattān vārayām āsa sāyakaiḥ । nārācair vatsadantaiś ca śitair añjalikais tathā ॥

निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वममितं बहु । रथिनोऽपातयद्राजन्रथेभ्यः पुरुषर्षभः ॥

nijaghne samare kruddho hastyaśvam amitaṁ bahu । rathino ’pātayad rājan rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ ॥

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश्च समागतान् । गजारोहान्गजेभ्यश्च परेषां विदधद्भयम् ॥

sādinaś cāśvapr̥ṣṭhebhyaḥ padātīṁś ca samāgatān । gajārohān gajebhyaś ca pareṣāṁ vidadhad bhayam ॥

तमेकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम् । पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिमिवासुराः ॥

tam ekaṁ samare bhīṣmaṁ tvaramāṇaṁ mahāratham । pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇim ivāsurāḥ ॥

शक्राशनिसमस्पर्शान्विमुञ्चन्निशिताञ्शरान् । दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन्वपुः ॥

śakrāśanisamasparśān vimuñcan niśitāñ śarān । dikṣv adr̥śyata sarvāsu ghoraṁ saṁdhārayan vapuḥ ॥

मण्डलीकृतमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत । संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत् ॥

maṇḍalīkr̥tam evāsya nityaṁ dhanur adr̥śyata । saṁgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṁ mahat ॥

तद्दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पते । विस्मयं परमं प्राप्ताः पितामहमपूजयन् ॥

tad dr̥ṣṭvā samare karma tava putrā viśāṁ pate । vismayaṁ paramaṁ prāptāḥ pitāmaham apūjayan ॥

पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव । युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिमिवामराः । न चैनं वारयामासुर्व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥

pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṁ tava । yudhyamānaṁ raṇe śūraṁ vipracittim ivāmarāḥ । na cainaṁ vārayām āsur vyāttānanam ivāntakam ॥

दशमेऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः । अदहन्निशितैर्बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम् ॥

daśame ’hani saṁprāpte rathānīkaṁ śikhaṇḍinaḥ । adahan niśitair bāṇaiḥ kr̥ṣṇavartmeva kānanam ॥

तं शिखण्डी त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे । आशीविषमिव क्रुद्धं कालसृष्टमिवान्तकम् ॥

taṁ śikhaṇḍī tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare । āśīviṣam iva kruddhaṁ kālasr̥ṣṭam ivāntakam ॥

स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम् । अनिच्छन्नपि संक्रुद्धः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥

sa tenātibhr̥śaṁ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam । anicchann api saṁkruddhaḥ prahasann idam abravīt ॥

काममभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन । यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी ॥

kāmam abhyasa vā mā vā na tvāṁ yotsye kathaṁ cana । yaiva hi tvaṁ kr̥tā dhātrā saiva hi tvaṁ śikhaṇḍinī ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्छितः । उवाच भीष्मं समरे सृक्किणी परिलेलिहन् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥ । uvāca bhīṣmaṁ samare sr̥kkiṇī parilelihan ॥

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां क्षयंकरम् । मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह ॥

jānāmi tvāṁ mahābāho kṣatriyāṇāṁ kṣayaṁkaram । mayā śrutaṁ ca te yuddhaṁ jāmadagnyena vai saha ॥

दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं स मया बहुशः श्रुतः । जानन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह ॥

divyaś ca te prabhāvo ’yaṁ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥ । jānann api prabhāvaṁ te yotsye ’dyāhaṁ tvayā saha ॥

पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च नरोत्तम । अद्य त्वा योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम ॥

pāṇḍavānāṁ priyaṁ kurvann ātmanaś ca narottama । adya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama ॥

ध्रुवं च त्वा हनिष्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः । एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं यत्क्षमं तत्समाचर ॥

dhruvaṁ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te ’grataḥ । etac chrutvā vaco mahyaṁ yat kṣamaṁ tat samācara ॥

काममभ्यस वा मा वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसे । सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिंजय ॥

kāmam abhyasa vā mā vā na me jīvan vimokṣyase । sudr̥ṣṭaḥ kriyatāṁ bhīṣma loko ’yaṁ samitiṁjaya ॥

एवमुक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर्नतपर्वभिः । अविध्यत रणे राजन्प्रणुन्नं वाक्यसायकैः ॥

evam uktvā tato bhīṣmaṁ pañcabhir nataparvabhiḥ । avidhyata raṇe rājan praṇunnaṁ vākyasāyakaiḥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची परंतपः । कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā savyasācī paraṁtapaḥ । kālo ’yam iti saṁcintya śikhaṇḍinam acodayat ॥

अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयञ्शरैः । अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥

ahaṁ tvām anuyāsyāmi parān vidrāvayañ śaraiḥ । abhidrava susaṁrabdho bhīṣmaṁ bhīmaparākramam ॥

न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः । तस्मादद्य महाबाहो वीर भीष्ममभिद्रव ॥

na hi te saṁyuge pīḍāṁ śaktaḥ kartuṁ mahābalaḥ । tasmād adya mahābāho vīra bhīṣmam abhidrava ॥

अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिष । अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह ॥

ahatvā samare bhīṣmaṁ yadi yāsyasi māriṣa । avahāsyo ’sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha ॥

नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे । तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम् ॥

nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave । tathā kuru raṇe yatnaṁ sādhayasva pitāmaham ॥

अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि परंतप । वारयन्रथिनः सर्वान्साधयस्व पितामहम् ॥

ahaṁ te rakṣaṇaṁ yuddhe kariṣyāmi paraṁtapa । vārayan rathinaḥ sarvān sādhayasva pitāmaham ॥

द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् । चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च जयद्रथम् ॥

droṇaṁ ca droṇaputraṁ ca kr̥paṁ cātha suyodhanam । citrasenaṁ vikarṇaṁ ca saindhavaṁ ca jayadratham ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम् । भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महारथम् ॥

vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṁ ca sudakṣiṇam । bhagadattaṁ tathā śūraṁ māgadhaṁ ca mahāratham ॥

सौमदत्तिं रणे शूरमार्श्यशृङ्गिं च राक्षसम् । त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर्महारथैः । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ॥

saumadattiṁ raṇe śūram ārśyaśr̥ṅgiṁ ca rākṣasam । trigartarājaṁ ca raṇe saha sarvair mahārathaiḥ । aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam ॥

कुरूंश्च सहितान्सर्वान्ये चैषां सैनिकाः स्थिताः । निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम् ॥

kurūṁś ca sahitān sarvān ye caiṣāṁ sainikāḥ sthitāḥ । nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham ॥