Adhyāya 101

संजय उवाच । दृष्ट्वा भीष्मं रणे क्रुद्धं पाण्डवैरभिसंवृतम् । यथा मेघैर्महाराज तपान्ते दिवि भास्करम् ॥

saṁjaya uvāca । dr̥ṣṭvā bhīṣmaṁ raṇe kruddhaṁ pāṇḍavair abhisaṁvr̥tam । yathā meghair mahārāja tapānte divi bhāskaram ॥

दुर्योधनो महाराज दुःशासनमभाषत । एष शूरो महेष्वासो भीष्मः शत्रुनिषूदनः ॥

duryodhano mahārāja duḥśāsanam abhāṣata । eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ ॥

छादितः पाण्डवैः शूरैः समन्ताद्भरतर्षभ । तस्य कार्यं त्वया वीर रक्षणं सुमहात्मनः ॥

chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantād bharatarṣabha । tasya kāryaṁ tvayā vīra rakṣaṇaṁ sumahātmanaḥ ॥

रक्ष्यमाणो हि समरे भीष्मोऽस्माकं पितामहः । निहन्यात्समरे यत्तान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ॥

rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo ’smākaṁ pitāmahaḥ । nihanyāt samare yattān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha ॥

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् । गोप्ता ह्येष महेष्वासो भीष्मोऽस्माकं पितामहः ॥

tatra kāryam ahaṁ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam । goptā hy eṣa maheṣvāso bhīṣmo ’smākaṁ pitāmahaḥ ॥

स भवान्सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम् । समरे दुष्करं कर्म कुर्वाणं परिरक्षतु ॥

sa bhavān sarvasainyena parivārya pitāmaham । samare duṣkaraṁ karma kurvāṇaṁ parirakṣatu ॥

एवमुक्तस्तु समरे पुत्रो दुःशासनस्तव । परिवार्य स्थितो भीष्मं सैन्येन महता वृतः ॥

evam uktas tu samare putro duḥśāsanas tava । parivārya sthito bhīṣmaṁ sainyena mahatā vr̥taḥ ॥

ततः शतसहस्रेण हयानां सुबलात्मजः । विमलप्रासहस्तानामृष्टितोमरधारिणाम् ॥

tataḥ śatasahasreṇa hayānāṁ subalātmajaḥ । vimalaprāsahastānām r̥ṣṭitomaradhāriṇām ॥

दर्पितानां सुवेगानां बलस्थानां पताकिनाम् । शिक्षितैर्युद्धकुशलैरुपेतानां नरोत्तमैः ॥

darpitānāṁ suvegānāṁ balasthānāṁ patākinām । śikṣitair yuddhakuśalair upetānāṁ narottamaiḥ ॥

नकुलं सहदेवं च धर्मराजं च पाण्डवम् । न्यवारयन्नरश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः ॥

nakulaṁ sahadevaṁ ca dharmarājaṁ ca pāṇḍavam । nyavārayan naraśreṣṭhaṁ parivārya samantataḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा शूराणां हयसादिनाम् । अयुतं प्रेषयामास पाण्डवानां निवारणे ॥

tato duryodhano rājā śūrāṇāṁ hayasādinām । ayutaṁ preṣayām āsa pāṇḍavānāṁ nivāraṇe ॥

तैः प्रविष्टैर्महावेगैर्गरुत्मद्भिरिवाहवे । खुराहता धरा राजंश्चकम्पे च ननाद च ॥

taiḥ praviṣṭair mahāvegair garutmadbhir ivāhave । khurāhatā dharā rājaṁś cakampe ca nanāda ca ॥

खुरशब्दश्च सुमहान्वाजिनां शुश्रुवे तदा । महावंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते ॥

khuraśabdaś ca sumahān vājināṁ śuśruve tadā । mahāvaṁśavanasyeva dahyamānasya parvate ॥

उत्पतद्भिश्च तैस्तत्र समुद्धूतं महद्रजः । दिवाकरपथं प्राप्य छादयामास भास्करम् ॥

utpatadbhiś ca tais tatra samuddhūtaṁ mahad rajaḥ । divākarapathaṁ prāpya chādayām āsa bhāskaram ॥

वेगवद्भिर्हयैस्तैस्तु क्षोभितं पाण्डवं बलम् । निपतद्भिर्महावेगैर्हंसैरिव महत्सरः । हेषतां चैव शब्देन न प्राज्ञायत किंचन ॥

vegavadbhir hayais tais tu kṣobhitaṁ pāṇḍavaṁ balam । nipatadbhir mahāvegair haṁsair iva mahat saraḥ । heṣatāṁ caiva śabdena na prājñāyata kiṁ cana ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । प्रत्यघ्नंस्तरसा वेगं समरे हयसादिनाम् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau । pratyaghnaṁs tarasā vegaṁ samare hayasādinām ॥

उद्वृत्तस्य महाराज प्रावृट्कालेन पूर्यतः । पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोदधेः ॥

udvr̥ttasya mahārāja prāvr̥ṭkālena pūryataḥ । paurṇamāsyām ambuvegaṁ yathā velā mahodadheḥ ॥

ततस्ते रथिनो राजञ्शरैः संनतपर्वभिः । न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि कायेभ्यो हयसादिनाम् ॥

tatas te rathino rājañ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । nyakr̥ntann uttamāṅgāni kāyebhyo hayasādinām ॥

ते निपेतुर्महाराज निहता दृढधन्विभिः । नागैरिव महानागा यथा स्युर्गिरिगह्वरे ॥

te nipetur mahārāja nihatā dr̥ḍhadhanvibhiḥ । nāgair iva mahānāgā yathā syur girigahvare ॥

तेऽपि प्रासैः सुनिशितैः शरैः संनतपर्वभिः । न्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि विचरन्तो दिशो दश ॥

te ’pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । nyakr̥ntann uttamāṅgāni vicaranto diśo daśa ॥

अत्यासन्ना हयारोहा ऋष्टिभिर्भरतर्षभ । अच्छिनन्नुत्तमाङ्गानि फलानीव महाद्रुमात् ॥

atyāsannā hayārohā r̥ṣṭibhir bharatarṣabha । acchinann uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāt ॥

ससादिनो हया राजंस्तत्र तत्र निषूदिताः । पतिताः पात्यमानाश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥

sasādino hayā rājaṁs tatra tatra niṣūditāḥ । patitāḥ pātyamānāś ca śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

वध्यमाना हयास्ते तु प्राद्रवन्त भयार्दिताः । यथा सिंहान्समासाद्य मृगाः प्राणपरायणाः ॥

vadhyamānā hayās te tu prādravanta bhayārditāḥ । yathā siṁhān samāsādya mr̥gāḥ prāṇaparāyaṇāḥ ॥

पाण्डवास्तु महाराज जित्वा शत्रून्महाहवे । दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च ताडयामासुराहवे ॥

pāṇḍavās tu mahārāja jitvā śatrūn mahāhave । dadhmuḥ śaṅkhāṁś ca bherīś ca tāḍayām āsur āhave ॥

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा दीनं सैन्यमवस्थितम् । अब्रवीद्भरतश्रेष्ठ मद्रराजमिदं वचः ॥

tato duryodhano dr̥ṣṭvā dīnaṁ sainyam avasthitam । abravīd bharataśreṣṭha madrarājam idaṁ vacaḥ ॥

एष पाण्डुसुतो ज्येष्ठो जित्वा मातुल मामकान् । पश्यतां नो महाबाहो सेनां द्रावयते बली ॥

eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho jitvā mātula māmakān । paśyatāṁ no mahābāho senāṁ drāvayate balī ॥

तं वारय महाबाहो वेलेव मकरालयम् । त्वं हि संश्रूयसेऽत्यर्थमसह्यबलविक्रमः ॥

taṁ vāraya mahābāho veleva makarālayam । tvaṁ hi saṁśrūyase ’tyartham asahyabalavikramaḥ ॥

पुत्रस्य तव तद्वाक्यं श्रुत्वा शल्यः प्रतापवान् । प्रययौ रथवंशेन यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥

putrasya tava tad vākyaṁ śrutvā śalyaḥ pratāpavān । prayayau rathavaṁśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

तदापतद्वै सहसा शल्यस्य सुमहद्बलम् । महौघवेगं समरे वारयामास पाण्डवः ॥

tad āpatad vai sahasā śalyasya sumahad balam । mahaughavegaṁ samare vārayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

मद्रराजं च समरे धर्मराजो महारथः । दशभिः सायकैस्तूर्णमाजघान स्तनान्तरे । नकुलः सहदेवश्च त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥

madrarājaṁ ca samare dharmarājo mahārathaḥ । daśabhiḥ sāyakais tūrṇam ājaghāna stanāntare । nakulaḥ sahadevaś ca tribhis tribhir ajihmagaiḥ ॥

मद्रराजोऽपि तान्सर्वानाजघान त्रिभिस्त्रिभिः । युधिष्ठिरं पुनः षष्ट्या विव्याध निशितैः शरैः । माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् ॥

madrarājo ’pi tān sarvān ājaghāna tribhis tribhiḥ । yudhiṣṭhiraṁ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ । mādrīputrau ca saṁrabdhau dvābhyāṁ dvābhyām atāḍayat ॥

ततो भीमो महाबाहुर्दृष्ट्वा राजानमाहवे । मद्रराजवशं प्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा । अभ्यद्रवत संग्रामे युधिष्ठिरममित्रजित् ॥

tato bhīmo mahābāhur dr̥ṣṭvā rājānam āhave । madrarājavaśaṁ prāptaṁ mr̥tyor āsyagataṁ yathā । abhyadravata saṁgrāme yudhiṣṭhiram amitrajit ॥

ततो युद्धं महाघोरं प्रावर्तत सुदारुणम् । अपरां दिशमास्थाय द्योतमाने दिवाकरे ॥

tato yuddhaṁ mahāghoraṁ prāvartata sudāruṇam । aparāṁ diśam āsthāya dyotamāne divākare ॥