Adhyāya 76

वैशंपायन उवाच । सैन्धवैरभवद्युद्धं ततस्तस्य किरीटिनः । हतशेषैर्महाराज हतानां च सुतैरपि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saindhavair abhavad yuddhaṁ tatas tasya kirīṭinaḥ । hataśeṣair mahārāja hatānāṁ ca sutair api ॥

तेऽवतीर्णमुपश्रुत्य विषयं श्वेतवाहनम् । प्रत्युद्ययुरमृष्यन्तो राजानः पाण्डवर्षभम् ॥

te ’vatīrṇam upaśrutya viṣayaṁ śvetavāhanam । pratyudyayur amr̥ṣyanto rājānaḥ pāṇḍavarṣabham ॥

अश्वं च तं परामृश्य विषयान्ते विषोपमाः । न भयं चक्रिरे पार्थाद्भीमसेनादनन्तरात् ॥

aśvaṁ ca taṁ parāmr̥śya viṣayānte viṣopamāḥ । na bhayaṁ cakrire pārthād bhīmasenād anantarāt ॥

तेऽविदूराद्धनुष्पाणिं यज्ञियस्य हयस्य च । बीभत्सुं प्रत्यपद्यन्त पदातिनमवस्थितम् ॥

te ’vidūrād dhanuṣpāṇiṁ yajñiyasya hayasya ca । bībhatsuṁ pratyapadyanta padātinam avasthitam ॥

ततस्ते तु महावीर्या राजानः पर्यवारयन् । जिगीषन्तो नरव्याघ्राः पूर्वं विनिकृता युधि ॥

tatas te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan । jigīṣanto naravyāghrāḥ pūrvaṁ vinikr̥tā yudhi ॥

ते नामान्यथ गोत्राणि कर्माणि विविधानि च । कीर्तयन्तस्तदा पार्थं शरवर्षैरवाकिरन् ॥

te nāmāny atha gotrāṇi karmāṇi vividhāni ca । kīrtayantas tadā pārthaṁ śaravarṣair avākiran ॥

ते किरन्तः शरांस्तीक्ष्णान्वारणेन्द्रनिवारणान् । रणे जयमभीप्सन्तः कौन्तेयं पर्यवारयन् ॥

te kirantaḥ śarāṁs tīkṣṇān vāraṇendranivāraṇān । raṇe jayam abhīpsantaḥ kaunteyaṁ paryavārayan ॥

तेऽसमीक्ष्यैव तं वीरमुग्रकर्माणमाहवे । सर्वे युयुधिरे वीरा रथस्थास्तं पदातिनम् ॥

te ’samīkṣyaiva taṁ vīram ugrakarmāṇam āhave । sarve yuyudhire vīrā rathasthās taṁ padātinam ॥

ते तमाजघ्निरे वीरं निवातकवचान्तकम् । संशप्तकनिहन्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च ॥

te tam ājaghnire vīraṁ nivātakavacāntakam । saṁśaptakanihantāraṁ hantāraṁ saindhavasya ca ॥

ततो रथसहस्रेण हयानामयुतेन च । कोष्ठकीकृत्य कौन्तेयं संप्रहृष्टमयोधयन् ॥

tato rathasahasreṇa hayānām ayutena ca । koṣṭhakīkr̥tya kaunteyaṁ saṁprahr̥ṣṭam ayodhayan ॥

संस्मरन्तो वधं वीराः सिन्धुराजस्य धीमतः । जयद्रथस्य कौरव्य समरे सव्यसाचिना ॥

saṁsmaranto vadhaṁ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ । jayadrathasya kauravya samare savyasācinā ॥

ततः पर्जन्यवत्सर्वे शरवृष्टिमवासृजन् । तैः कीर्णः शुशुभे पार्थो रविर्मेघान्तरे यथा ॥

tataḥ parjanyavat sarve śaravr̥ṣṭim avāsr̥jan । taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravir meghāntare yathā ॥

स शरैः समवच्छन्नो ददृशे पाण्डवर्षभः । पञ्जरान्तरसंचारी शकुन्त इव भारत ॥

sa śaraiḥ samavacchanno dadr̥śe pāṇḍavarṣabhaḥ । pañjarāntarasaṁcārī śakunta iva bhārata ॥

ततो हाहाकृतं सर्वं कौन्तेये शरपीडिते । त्रैलोक्यमभवद्राजन्रविश्चासीद्रजोरुणः ॥

tato hāhākr̥taṁ sarvaṁ kaunteye śarapīḍite । trailokyam abhavad rājan raviś cāsīd rajoruṇaḥ ॥

ततो ववौ महाराज मारुतो रोमहर्षणः । राहुरग्रसदादित्यं युगपत्सोममेव च ॥

tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ । rāhur agrasad ādityaṁ yugapat somam eva ca ॥

उल्काश्च जघ्निरे सूर्यं विकीर्यन्त्यः समन्ततः । वेपथुश्चाभवद्राजन्कैलासस्य महागिरेः ॥

ulkāś ca jaghnire sūryaṁ vikīryantyaḥ samantataḥ । vepathuś cābhavad rājan kailāsasya mahāgireḥ ॥

मुमुचुश्चास्रमत्युष्णं दुःखशोकसमन्विताः । सप्तर्षयो जातभयास्तथा देवर्षयोऽपि च ॥

mumucuś cāsram atyuṣṇaṁ duḥkhaśokasamanvitāḥ । saptarṣayo jātabhayās tathā devarṣayo ’pi ca ॥

शशश्चाशु विनिर्भिद्य मण्डलं शशिनोऽपतत् । विपरीतस्तदा राजंस्तस्मिन्नुत्पातलक्षणे ॥

śaśaś cāśu vinirbhidya maṇḍalaṁ śaśino ’patat । viparītas tadā rājaṁs tasminn utpātalakṣaṇe ॥

रासभारुणसंकाशा धनुष्मन्तः सविद्युतः । आवृत्य गगनं मेघा मुमुचुर्मांसशोणितम् ॥

rāsabhāruṇasaṁkāśā dhanuṣmantaḥ savidyutaḥ । āvr̥tya gaganaṁ meghā mumucur māṁsaśoṇitam ॥

एवमासीत्तदा वीरे शरवर्षाभिसंवृते । लोकेऽस्मिन्भरतश्रेष्ठ तदद्भुतमिवाभवत् ॥

evam āsīt tadā vīre śaravarṣābhisaṁvr̥te । loke ’smin bharataśreṣṭha tad adbhutam ivābhavat ॥

तस्य तेनावकीर्णस्य शरजालेन सर्वशः । मोहात्पपात गाण्डीवमावापश्च करादपि ॥

tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ । mohāt papāta gāṇḍīvam āvāpaś ca karād api ॥

तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते शरजालं महत्तरम् । सैन्धवा मुमुचुस्तूर्णं गतसत्त्वे महारथे ॥

tasmin moham anuprāpte śarajālaṁ mahattaram । saindhavā mumucus tūrṇaṁ gatasattve mahārathe ॥

ततो मोहसमापन्नं ज्ञात्वा पार्थं दिवौकसः । सर्वे वित्रस्तमनसस्तस्य शान्तिपराभवन् ॥

tato mohasamāpannaṁ jñātvā pārthaṁ divaukasaḥ । sarve vitrastamanasas tasya śāntiparābhavan ॥

ततो देवर्षयः सर्वे तथा सप्तर्षयोऽपि च । ब्रह्मर्षयश्च विजयं जेपुः पार्थस्य धीमतः ॥

tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayo ’pi ca । brahmarṣayaś ca vijayaṁ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ ॥

ततः प्रदीपिते देवैः पार्थतेजसि पार्थिव । तस्थावचलवद्धीमान्संग्रामे परमास्त्रवित् ॥

tataḥ pradīpite devaiḥ pārthatejasi pārthiva । tasthāv acalavad dhīmān saṁgrāme paramāstravit ॥

विचकर्ष धनुर्दिव्यं ततः कौरवनन्दनः । यन्त्रस्येवेह शब्दोऽभून्महांस्तस्य पुनः पुनः ॥

vicakarṣa dhanur divyaṁ tataḥ kauravanandanaḥ । yantrasyeveha śabdo ’bhūn mahāṁs tasya punaḥ punaḥ ॥

ततः स शरवर्षाणि प्रत्यमित्रान्प्रति प्रभुः । ववर्ष धनुषा पार्थो वर्षाणीव सुरेश्वरः ॥

tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrān prati prabhuḥ । vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva sureśvaraḥ ॥

ततस्ते सैन्धवा योधाः सर्व एव सराजकाः । नादृश्यन्त शरैः कीर्णाः शलभैरिव पावकाः ॥

tatas te saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ । nādr̥śyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhair iva pāvakāḥ ॥

तस्य शब्देन वित्रेसुर्भयार्ताश्च विदुद्रुवुः । मुमुचुश्चाश्रु शोकार्ताः सुषुपुश्चापि सैन्धवाः ॥

tasya śabdena vitresur bhayārtāś ca vidudruvuḥ । mumucuś cāśru śokārtāḥ suṣupuś cāpi saindhavāḥ ॥

तांस्तु सर्वान्नरश्रेष्ठः सर्वतो विचरन्बली । अलातचक्रवद्राजञ्शरजालैः समर्पयत् ॥

tāṁs tu sarvān naraśreṣṭhaḥ sarvato vicaran balī । alātacakravad rājañ śarajālaiḥ samarpayat ॥

तदिन्द्रजालप्रतिमं बाणजालममित्रहा । व्यसृजद्दिक्षु सर्वासु महेन्द्र इव वज्रभृत् ॥

tad indrajālapratimaṁ bāṇajālam amitrahā । vyasr̥jad dikṣu sarvāsu mahendra iva vajrabhr̥t ॥

मेघजालनिभं सैन्यं विदार्य स रविप्रभः । विबभौ कौरवश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः ॥

meghajālanibhaṁ sainyaṁ vidārya sa raviprabhaḥ । vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ ॥