Adhyāya 77

वैशंपायन उवाच । ततो गाण्डीवभृच्छूरो युद्धाय समवस्थितः । विबभौ युधि दुर्धर्षो हिमवानचलो यथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato gāṇḍīvabhr̥c chūro yuddhāya samavasthitaḥ । vibabhau yudhi durdharṣo himavān acalo yathā ॥

ततः सैन्धवयोधास्ते पुनरेव व्यवस्थिताः । विमुञ्चन्तः सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत ॥

tataḥ saindhavayodhās te punar eva vyavasthitāḥ । vimuñcantaḥ susaṁrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata ॥

तान्प्रसह्य महावीर्यः पुनरेव व्यवस्थितान् । ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमूर्षूञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥

tān prasahya mahāvīryaḥ punar eva vyavasthitān । tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣūñ ślakṣṇayā girā ॥

युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं च वधे मम । कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद्वो भयमागतम् ॥

yudhyadhvaṁ parayā śaktyā yatadhvaṁ ca vadhe mama । kurudhvaṁ sarvakāryāṇi mahad vo bhayam āgatam ॥

एष योत्स्यामि वः सर्वान्निवार्य शरवागुराम् । तिष्ठध्वं युद्धमनसो दर्पं विनयितास्मि वः ॥

eṣa yotsyāmi vaḥ sarvān nivārya śaravāgurām । tiṣṭhadhvaṁ yuddhamanaso darpaṁ vinayitāsmi vaḥ ॥

एतावदुक्त्वा कौरव्यो रुषा गाण्डीवभृत्तदा । ततोऽथ वचनं स्मृत्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत ॥

etāvad uktvā kauravyo ruṣā gāṇḍīvabhr̥t tadā । tato ’tha vacanaṁ smr̥tvā bhrātur jyeṣṭhasya bhārata ॥

न हन्तव्या रणे तात क्षत्रिया विजिगीषवः । जेतव्याश्चेति यत्प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना । चिन्तयामास च तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः ॥

na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ । jetavyāś ceti yat proktaṁ dharmarājñā mahātmanā । cintayām āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ ॥

इत्युक्तोऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति । कथं तन्न मृषेह स्याद्धर्मराजवचः शुभम् ॥

ity ukto ’haṁ narendreṇa na hantavyā nr̥pā iti । kathaṁ tan na mr̥ṣeha syād dharmarājavacaḥ śubham ॥

न हन्येरंश्च राजानो राज्ञश्चाज्ञा कृता भवेत् । इति संचिन्त्य स तदा भ्रातुः प्रियहिते रतः । प्रोवाच वाक्यं धर्मज्ञः सैन्धवान्युद्धदुर्मदान् ॥

na hanyeraṁś ca rājāno rājñaś cājñā kr̥tā bhavet । iti saṁcintya sa tadā bhrātuḥ priyahite rataḥ । provāca vākyaṁ dharmajñaḥ saindhavān yuddhadurmadān ॥

बालान्स्त्रियो वा युष्माकं न हनिष्ये व्यवस्थितान् । यश्च वक्ष्यति संग्रामे तवास्मीति पराजितः ॥

bālān striyo vā yuṣmākaṁ na haniṣye vyavasthitān । yaś ca vakṣyati saṁgrāme tavāsmīti parājitaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं कुरुध्वं हितमात्मनः । अतोऽन्यथा कृच्छ्रगता भविष्यथ मयार्दिताः ॥

etac chrutvā vaco mahyaṁ kurudhvaṁ hitam ātmanaḥ । ato ’nyathā kr̥cchragatā bhaviṣyatha mayārditāḥ ॥

एवमुक्त्वा तु तान्वीरान्युयुधे कुरुपुंगवः । अत्वरावानसंरब्धः संरब्धैर्विजिगीषुभिः ॥

evam uktvā tu tān vīrān yuyudhe kurupuṁgavaḥ । atvarāvān asaṁrabdhaḥ saṁrabdhair vijigīṣubhiḥ ॥

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । मुमुचुः सैन्धवा राजंस्तदा गाण्डीवधन्वनि ॥

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṁ nataparvaṇām । mumucuḥ saindhavā rājaṁs tadā gāṇḍīvadhanvani ॥

स तानापततः क्रूरानाशीविषविषोपमान् । चिच्छेद निशितैर्बाणैरन्तरैव धनंजयः ॥

sa tān āpatataḥ krūrān āśīviṣaviṣopamān । ciccheda niśitair bāṇair antaraiva dhanaṁjayaḥ ॥

छित्त्वा तु तानाशुगमान्कङ्कपत्राञ्शिलाशितान् । एकैकमेष दशभिर्बिभेद समरे शरैः ॥

chittvā tu tān āśugamān kaṅkapatrāñ śilāśitān । ekaikam eṣa daśabhir bibheda samare śaraiḥ ॥

ततः प्रासांश्च शक्तीश्च पुनरेव धनंजये । जयद्रथं हतं स्मृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः ॥

tataḥ prāsāṁś ca śaktīś ca punar eva dhanaṁjaye । jayadrathaṁ hataṁ smr̥tvā cikṣipuḥ saindhavā nr̥pāḥ ॥

तेषां किरीटी संकल्पं मोघं चक्रे महामनाः । सर्वांस्तानन्तरा छित्त्वा मुदा चुक्रोश पाण्डवः ॥

teṣāṁ kirīṭī saṁkalpaṁ moghaṁ cakre mahāmanāḥ । sarvāṁs tān antarā chittvā mudā cukrośa pāṇḍavaḥ ॥

तथैवापततां तेषां योधानां जयगृद्धिनाम् । शिरांसि पातयामास भल्लैः संनतपर्वभिः ॥

tathaivāpatatāṁ teṣāṁ yodhānāṁ jayagr̥ddhinām । śirāṁsi pātayām āsa bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

तेषां प्रद्रवतां चैव पुनरेव च धावताम् । निवर्ततां च शब्दोऽभूत्पूर्णस्येव महोदधेः ॥

teṣāṁ pradravatāṁ caiva punar eva ca dhāvatām । nivartatāṁ ca śabdo ’bhūt pūrṇasyeva mahodadheḥ ॥

ते वध्यमानास्तु तदा पार्थेनामिततेजसा । यथाप्राणं यथोत्साहं योधयामासुरर्जुनम् ॥

te vadhyamānās tu tadā pārthenāmitatejasā । yathāprāṇaṁ yathotsāhaṁ yodhayām āsur arjunam ॥

ततस्ते फल्गुनेनाजौ शरैः संनतपर्वभिः । कृता विसंज्ञा भूयिष्ठाः क्लान्तवाहनसैनिकाः ॥

tatas te phalgunenājau śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । kr̥tā visaṁjñā bhūyiṣṭhāḥ klāntavāhanasainikāḥ ॥

तांस्तु सर्वान्परिग्लानान्विदित्वा धृतराष्ट्रजा । दुःशला बालमादाय नप्तारं प्रययौ तदा । सुरथस्य सुतं वीरं रथेनानागसं तदा ॥

tāṁs tu sarvān pariglānān viditvā dhr̥tarāṣṭrajā । duḥśalā bālam ādāya naptāraṁ prayayau tadā । surathasya sutaṁ vīraṁ rathenānāgasaṁ tadā ॥

शान्त्यर्थं सर्वयोधानामभ्यगच्छत पाण्डवम् । सा धनंजयमासाद्य मुमोचार्तस्वरं तदा । धनंजयोऽपि तां दृष्ट्वा धनुर्विससृजे प्रभुः ॥

śāntyarthaṁ sarvayodhānām abhyagacchata pāṇḍavam । sā dhanaṁjayam āsādya mumocārtasvaraṁ tadā । dhanaṁjayo ’pi tāṁ dr̥ṣṭvā dhanur visasr̥je prabhuḥ ॥

समुत्सृष्टधनुः पार्थो विधिवद्भगिनीं तदा । प्राह किं करवाणीति सा च तं वाक्यमब्रवीत् ॥

samutsr̥ṣṭadhanuḥ pārtho vidhivad bhaginīṁ tadā । prāha kiṁ karavāṇīti sā ca taṁ vākyam abravīt ॥

एष ते भरतश्रेष्ठ स्वस्रीयस्यात्मजः शिशुः । अभिवादयते वीर तं पश्य पुरुषर्षभ ॥

eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ । abhivādayate vīra taṁ paśya puruṣarṣabha ॥

इत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तदा । क्वासाविति ततो राजन्दुःशला वाक्यमब्रवीत् ॥

ity uktas tasya pitaraṁ sa papracchārjunas tadā । kvāsāv iti tato rājan duḥśalā vākyam abravīt ॥

पितृशोकाभिसंतप्तो विषादार्तोऽस्य वै पिता । पञ्चत्वमगमद्वीर यथा तन्मे निबोध ह ॥

pitr̥śokābhisaṁtapto viṣādārto ’sya vai pitā । pañcatvam agamad vīra yathā tan me nibodha ha ॥

स पूर्वं पितरं श्रुत्वा हतं युद्धे त्वयानघ । त्वामागतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम् । पितुश्च मृत्युदुःखार्तोऽजहात्प्राणान्धनंजय ॥

sa pūrvaṁ pitaraṁ śrutvā hataṁ yuddhe tvayānagha । tvām āgataṁ ca saṁśrutya yuddhāya hayasāriṇam । pituś ca mr̥tyuduḥkhārto ’jahāt prāṇān dhanaṁjaya ॥

प्राप्तो बीभत्सुरित्येव नाम श्रुत्वैव तेऽनघ । विषादार्तः पपातोर्व्यां ममार च ममात्मजः ॥

prāpto bībhatsur ity eva nāma śrutvaiva te ’nagha । viṣādārtaḥ papātorvyāṁ mamāra ca mamātmajaḥ ॥

तं तु दृष्ट्वा निपतितं ततस्तस्यात्मजं विभो । गृहीत्वा समनुप्राप्ता त्वामद्य शरणैषिणी ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā nipatitaṁ tatas tasyātmajaṁ vibho । gr̥hītvā samanuprāptā tvām adya śaraṇaiṣiṇī ॥

इत्युक्त्वार्तस्वरं सा तु मुमोच धृतराष्ट्रजा । दीना दीनं स्थितं पार्थमब्रवीच्चाप्यधोमुखम् ॥

ity uktvārtasvaraṁ sā tu mumoca dhr̥tarāṣṭrajā । dīnā dīnaṁ sthitaṁ pārtham abravīc cāpy adhomukham ॥

स्वसारं मामवेक्षस्व स्वस्रीयात्मजमेव च । कर्तुमर्हसि धर्मज्ञ दयां मयि कुरूद्वह । विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम् ॥

svasāraṁ mām avekṣasva svasrīyātmajam eva ca । kartum arhasi dharmajña dayāṁ mayi kurūdvaha । vismr̥tya kururājānaṁ taṁ ca mandaṁ jayadratham ॥

अभिमन्योर्यथा जातः परिक्षित्परवीरहा । तथायं सुरथाज्जातो मम पौत्रो महाभुज ॥

abhimanyor yathā jātaḥ parikṣit paravīrahā । tathāyaṁ surathāj jāto mama pautro mahābhuja ॥

तमादाय नरव्याघ्र संप्राप्तास्मि तवान्तिकम् । शमार्थं सर्वयोधानां शृणु चेदं वचो मम ॥

tam ādāya naravyāghra saṁprāptāsmi tavāntikam । śamārthaṁ sarvayodhānāṁ śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

आगतोऽयं महाबाहो तस्य मन्दस्य पौत्रकः । प्रसादमस्य बालस्य तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि ॥

āgato ’yaṁ mahābāho tasya mandasya pautrakaḥ । prasādam asya bālasya tasmāt tvaṁ kartum arhasi ॥

एष प्रसाद्य शिरसा मया सार्धमरिंदम । याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय ॥

eṣa prasādya śirasā mayā sārdham ariṁdama । yācate tvāṁ mahābāho śamaṁ gaccha dhanaṁjaya ॥

बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किंचिदजानतः । प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशमन्वगाः ॥

bālasya hatabandhoś ca pārtha kiṁ cid ajānataḥ । prasādaṁ kuru dharmajña mā manyuvaśam anvagāḥ ॥

तमनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम् । आगस्कारिणमत्यर्थं प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

tam anāryaṁ nr̥śaṁsaṁ ca vismr̥tyāsya pitāmaham । āgaskāriṇam atyarthaṁ prasādaṁ kartum arhasi ॥

एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः । संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम् । प्रोवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं विगर्हयन् ॥

evaṁ bruvatyāṁ karuṇaṁ duḥśalāyāṁ dhanaṁjayaḥ । saṁsmr̥tya devīṁ gāndhārīṁ dhr̥tarāṣṭraṁ ca pārthivam । provāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṁ vigarhayan ॥

धिक्तं दुर्योधनं क्षुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम् । यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम् ॥

dhik taṁ duryodhanaṁ kṣudraṁ rājyalubdhaṁ ca māninam । yatkr̥te bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam ॥

इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादि प्रसादमकरोज्जयः । परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान्प्रति ॥

ity uktvā bahu sāntvādi prasādam akaroj jayaḥ । pariṣvajya ca tāṁ prīto visasarja gr̥hān prati ॥

दुःशला चापि तान्योधान्निवार्य महतो रणात् । संपूज्य पार्थं प्रययौ गृहान्प्रति शुभानना ॥

duḥśalā cāpi tān yodhān nivārya mahato raṇāt । saṁpūjya pārthaṁ prayayau gr̥hān prati śubhānanā ॥

ततः सैन्धवकान्योधान्विनिर्जित्य नरर्षभः । पुनरेवान्वधावत्स तं हयं कामचारिणम् ॥

tataḥ saindhavakān yodhān vinirjitya nararṣabhaḥ । punar evānvadhāvat sa taṁ hayaṁ kāmacāriṇam ॥

ससार यज्ञियं वीरो विधिवत्स विशां पते । तारामृगमिवाकाशे देवदेवः पिनाकधृक् ॥

sasāra yajñiyaṁ vīro vidhivat sa viśāṁ pate । tārāmr̥gam ivākāśe devadevaḥ pinākadhr̥k ॥

स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान्देशान्यथासुखम् । विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन् ॥

sa ca vājī yatheṣṭena tāṁs tān deśān yathāsukham । vicacāra yathākāmaṁ karma pārthasya vardhayan ॥

क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन्भरतर्षभ । मणिपूरपतेर्देशमुपायात्सहपाण्डवः ॥

krameṇa sa hayas tv evaṁ vicaran bharatarṣabha । maṇipūrapater deśam upāyāt sahapāṇḍavaḥ ॥