Adhyāya 75

वैशंपायन उवाच । एवं त्रिरात्रमभवत्तद्युद्धं भरतर्षभ । अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतोः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ trirātram abhavat tad yuddhaṁ bharatarṣabha । arjunasya narendreṇa vr̥treṇeva śatakratoḥ ॥

ततश्चतुर्थे दिवसे वज्रदत्तो महाबलः । जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदमथाब्रवीत् ॥

tataś caturthe divase vajradatto mahābalaḥ । jahāsa sasvanaṁ hāsaṁ vākyaṁ cedam athābravīt ॥

अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन्विमोक्ष्यसे । त्वां निहत्य करिष्यामि पितुस्तोयं यथाविधि ॥

arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvan vimokṣyase । tvāṁ nihatya kariṣyāmi pitus toyaṁ yathāvidhi ॥

त्वया वृद्धो मम पिता भगदत्तः पितुः सखा । हतो वृद्धोऽपचायित्वाच्छिशुं मामद्य योधय ॥

tvayā vr̥ddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā । hato vr̥ddho ’pacāyitvāc chiśuṁ mām adya yodhaya ॥

इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धो वज्रदत्तो नराधिपः । प्रेषयामास कौरव्य वारणं पाण्डवं प्रति ॥

ity evam uktvā saṁkruddho vajradatto narādhipaḥ । preṣayām āsa kauravya vāraṇaṁ pāṇḍavaṁ prati ॥

संप्रेष्यमाणो नागेन्द्रो वज्रदत्तेन धीमता । उत्पतिष्यन्निवाकाशमभिदुद्राव पाण्डवम् ॥

saṁpreṣyamāṇo nāgendro vajradattena dhīmatā । utpatiṣyann ivākāśam abhidudrāva pāṇḍavam ॥

अग्रहस्तप्रमुक्तेन शीकरेण स फल्गुनम् । समुक्षत महाराज शैलं नील इवाम्बुदः ॥

agrahastapramuktena śīkareṇa sa phalgunam । samukṣata mahārāja śailaṁ nīla ivāmbudaḥ ॥

स तेन प्रेषितो राज्ञा मेघवन्निनदन्मुहुः । मुखाडम्बरघोषेण समाद्रवत फल्गुनम् ॥

sa tena preṣito rājñā meghavan ninadan muhuḥ । mukhāḍambaraghoṣeṇa samādravata phalgunam ॥

स नृत्यन्निव नागेन्द्रो वज्रदत्तप्रचोदितः । आससाद द्रुतं राजन्कौरवाणां महारथम् ॥

sa nr̥tyann iva nāgendro vajradattapracoditaḥ । āsasāda drutaṁ rājan kauravāṇāṁ mahāratham ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वज्रदत्तस्य वारणम् । गाण्डीवमाश्रित्य बली न व्यकम्पत शत्रुहा ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya vajradattasya vāraṇam । gāṇḍīvam āśritya balī na vyakampata śatruhā ॥

चुक्रोध बलवच्चापि पाण्डवस्तस्य भूपतेः । कार्यविघ्नमनुस्मृत्य पूर्ववैरं च भारत ॥

cukrodha balavac cāpi pāṇḍavas tasya bhūpateḥ । kāryavighnam anusmr̥tya pūrvavairaṁ ca bhārata ॥

ततस्तं वारणं क्रुद्धः शरजालेन पाण्डवः । निवारयामास तदा वेलेव मकरालयम् ॥

tatas taṁ vāraṇaṁ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ । nivārayām āsa tadā veleva makarālayam ॥

स नागप्रवरो वीर्यादर्जुनेन निवारितः । तस्थौ शरैर्वितुन्नाङ्गः श्वाविच्छललितो यथा ॥

sa nāgapravaro vīryād arjunena nivāritaḥ । tasthau śarair vitunnāṅgaḥ śvāvic chalalito yathā ॥

निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तात्मजो नृपः । उत्ससर्ज शितान्बाणानर्जुने क्रोधमूर्छितः ॥

nivāritaṁ gajaṁ dr̥ṣṭvā bhagadattātmajo nr̥paḥ । utsasarja śitān bāṇān arjune krodhamūrchitaḥ ॥

अर्जुनस्तु महाराज शरैः शरविघातिभिः । वारयामास तानस्तांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

arjunas tu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ । vārayām āsa tān astāṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः पुनरतिक्रुद्धो राजा प्राग्ज्योतिषाधिपः । प्रेषयामास नागेन्द्रं बलवच्छ्वसनोपमम् ॥

tataḥ punar atikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ । preṣayām āsa nāgendraṁ balavac chvasanopamam ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बलवान्पाकशासनिः । नाराचमग्निसंकाशं प्राहिणोद्वारणं प्रति ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya balavān pākaśāsaniḥ । nārācam agnisaṁkāśaṁ prāhiṇod vāraṇaṁ prati ॥

स तेन वारणो राजन्मर्मण्यभिहतो भृशम् । पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः ॥

sa tena vāraṇo rājan marmaṇy abhihato bhr̥śam । papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ ॥

स पतञ्शुशुभे नागो धनंजयशराहतः । विशन्निव महाशैलो महीं वज्रप्रपीडितः ॥

sa patañ śuśubhe nāgo dhanaṁjayaśarāhataḥ । viśann iva mahāśailo mahīṁ vajraprapīḍitaḥ ॥

तस्मिन्निपतिते नागे वज्रदत्तस्य पाण्डवः । तं न भेतव्यमित्याह ततो भूमिगतं नृपम् ॥

tasmin nipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ । taṁ na bhetavyam ity āha tato bhūmigataṁ nr̥pam ॥

अब्रवीद्धि महातेजाः प्रस्थितं मां युधिष्ठिरः । राजानस्ते न हन्तव्या धनंजय कथंचन ॥

abravīd dhi mahātejāḥ prasthitaṁ māṁ yudhiṣṭhiraḥ । rājānas te na hantavyā dhanaṁjaya kathaṁ cana ॥

सर्वमेतन्नरव्याघ्र भवत्वेतावता कृतम् । योधाश्चापि न हन्तव्या धनंजय रणे त्वया ॥

sarvam etan naravyāghra bhavatv etāvatā kr̥tam । yodhāś cāpi na hantavyā dhanaṁjaya raṇe tvayā ॥

वक्तव्याश्चापि राजानः सर्वैः सह सुहृज्जनैः । युधिष्ठिरस्याश्वमेधो भवद्भिरनुभूयताम् ॥

vaktavyāś cāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhr̥jjanaiḥ । yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām ॥

इति भ्रातृवचः श्रुत्वा न हन्मि त्वां जनाधिप । उत्तिष्ठ न भयं तेऽस्ति स्वस्तिमान्गच्छ पार्थिव ॥

iti bhrātr̥vacaḥ śrutvā na hanmi tvāṁ janādhipa । uttiṣṭha na bhayaṁ te ’sti svastimān gaccha pārthiva ॥

आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीमुपस्थिताम् । तदाश्वमेधो भविता धर्मराजस्य धीमतः ॥

āgacchethā mahārāja parāṁ caitrīm upasthitām । tadāśvamedho bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ ॥

एवमुक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस्तदा । तथेत्येवाब्रवीद्वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः ॥

evam uktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajas tadā । tathety evābravīd vākyaṁ pāṇḍavenābhinirjitaḥ ॥