Adhyāya 71

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । व्यासमामन्त्र्य मेधावी ततो वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu kr̥ṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । vyāsam āmantrya medhāvī tato vacanam abravīt ॥

यथा कालं भवान्वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः । दीक्षयस्व तदा मा त्वं त्वय्यायत्तो हि मे क्रतुः ॥

yathā kālaṁ bhavān vetti hayamedhasya tattvataḥ । dīkṣayasva tadā mā tvaṁ tvayy āyatto hi me kratuḥ ॥

व्यास उवाच । अहं पैलोऽथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस्तथैव च । विधानं यद्यथाकालं तत्कर्तारो न संशयः ॥

vyāsa uvāca । ahaṁ pailo ’tha kaunteya yājñavalkyas tathaiva ca । vidhānaṁ yad yathākālaṁ tat kartāro na saṁśayaḥ ॥

चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां च तव दीक्षा भविष्यति । संभाराः संभ्रियन्तां ते यज्ञार्थं पुरुषर्षभ ॥

caitryāṁ hi paurṇamāsyāṁ ca tava dīkṣā bhaviṣyati । saṁbhārāḥ saṁbhriyantāṁ te yajñārthaṁ puruṣarṣabha ॥

अश्वविद्याविदश्चैव सूता विप्राश्च तद्विदः । मेध्यमश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थसिद्धये ॥

aśvavidyāvidaś caiva sūtā viprāś ca tadvidaḥ । medhyam aśvaṁ parīkṣantāṁ tava yajñārthasiddhaye ॥

तमुत्सृज्य यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम् । स पर्येतु यशो नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन् ॥

tam utsr̥jya yathāśāstraṁ pr̥thivīṁ sāgarāmbarām । sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः । चकार सर्वं राजेन्द्र यथोक्तं ब्रह्मवादिना । संभाराश्चैव राजेन्द्र सर्वे संकल्पिताभवन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktaḥ sa tathety uktvā pāṇḍavaḥ pr̥thivīpatiḥ । cakāra sarvaṁ rājendra yathoktaṁ brahmavādinā । saṁbhārāś caiva rājendra sarve saṁkalpitābhavan ॥

स संभारान्समाहृत्य नृपो धर्मात्मजस्तदा । न्यवेदयदमेयात्मा कृष्णद्वैपायनाय वै ॥

sa saṁbhārān samāhr̥tya nr̥po dharmātmajas tadā । nyavedayad ameyātmā kr̥ṣṇadvaipāyanāya vai ॥

ततोऽब्रवीन्महातेजा व्यासो धर्मात्मजं नृपम् । यथाकालं यथायोगं सज्जाः स्म तव दीक्षणे ॥

tato ’bravīn mahātejā vyāso dharmātmajaṁ nr̥pam । yathākālaṁ yathāyogaṁ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe ॥

स्फ्यश्च कूर्चश्च सौवर्णो यच्चान्यदपि कौरव । तत्र योग्यं भवेत्किंचित्तद्रौक्मं क्रियतामिति ॥

sphyaś ca kūrcaś ca sauvarṇo yac cānyad api kaurava । tatra yogyaṁ bhavet kiṁ cit tad raukmaṁ kriyatām iti ॥

अश्वश्चोत्सृज्यतामद्य पृथ्व्यामथ यथाक्रमम् । सुगुप्तश्च चरत्वेष यथाशास्त्रं युधिष्ठिर ॥

aśvaś cotsr̥jyatām adya pr̥thvyām atha yathākramam । suguptaś ca caratv eṣa yathāśāstraṁ yudhiṣṭhira ॥

युधिष्ठिर उवाच । अयमश्वो मया ब्रह्मन्नुत्सृष्टः पृथिवीमिमाम् । चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ayam aśvo mayā brahmann utsr̥ṣṭaḥ pr̥thivīm imām । cariṣyati yathākāmaṁ tatra vai saṁvidhīyatām ॥

पृथिवीं पर्यटन्तं हि तुरगं कामचारिणम् । कः पालयेदिति मुने तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

pr̥thivīṁ paryaṭantaṁ hi turagaṁ kāmacāriṇam । kaḥ pālayed iti mune tad bhavān vaktum arhati ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । भीमसेनादवरजः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktaḥ sa tu rājendra kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । bhīmasenād avarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ॥

जिष्णुः सहिष्णुर्धृष्णुश्च स एनं पालयिष्यति । शक्तः स हि महीं जेतुं निवातकवचान्तकः ॥

jiṣṇuḥ sahiṣṇur dhr̥ṣṇuś ca sa enaṁ pālayiṣyati । śaktaḥ sa hi mahīṁ jetuṁ nivātakavacāntakaḥ ॥

तस्मिन्ह्यस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा । दिव्यं धनुश्चेषुधी च स एनमनुयास्यति ॥

tasmin hy astrāṇi divyāni divyaṁ saṁhananaṁ tathā । divyaṁ dhanuś ceṣudhī ca sa enam anuyāsyati ॥

स हि धर्मार्थकुशलः सर्वविद्याविशारदः । यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम् ॥

sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyāviśāradaḥ । yathāśāstraṁ nr̥paśreṣṭha cārayiṣyati te hayam ॥

राजपुत्रो महाबाहुः श्यामो राजीवलोचनः । अभिमन्योः पिता वीरः स एनमनुयास्यति ॥

rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ । abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enam anuyāsyati ॥

भीमसेनोऽपि तेजस्वी कौन्तेयोऽमितविक्रमः । समर्थो रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश्च विशां पते ॥

bhīmaseno ’pi tejasvī kaunteyo ’mitavikramaḥ । samartho rakṣituṁ rāṣṭraṁ nakulaś ca viśāṁ pate ॥

सहदेवस्तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान् । कुटुम्बतन्त्रं विधिवत्सर्वमेव महायशाः ॥

sahadevas tu kauravya samādhāsyati buddhimān । kuṭumbatantraṁ vidhivat sarvam eva mahāyaśāḥ ॥

तत्तु सर्वं यथान्यायमुक्तं कुरुकुलोद्वहः । चकार फल्गुनं चापि संदिदेश हयं प्रति ॥

tat tu sarvaṁ yathānyāyam uktaṁ kurukulodvahaḥ । cakāra phalgunaṁ cāpi saṁdideśa hayaṁ prati ॥

युधिष्ठिर उवाच । एह्यर्जुन त्वया वीर हयोऽयं परिपाल्यताम् । त्वमर्हो रक्षितुं ह्येनं नान्यः कश्चन मानवः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ehy arjuna tvayā vīra hayo ’yaṁ paripālyatām । tvam arho rakṣituṁ hy enaṁ nānyaḥ kaś cana mānavaḥ ॥

ये चापि त्वां महाबाहो प्रत्युदीयुर्नराधिपाः । तैर्विग्रहो यथा न स्यात्तथा कार्यं त्वयानघ ॥

ye cāpi tvāṁ mahābāho pratyudīyur narādhipāḥ । tair vigraho yathā na syāt tathā kāryaṁ tvayānagha ॥

आख्यातव्यश्च भवता यज्ञोऽयं मम सर्वशः । पार्थिवेभ्यो महाबाहो समये गम्यतामिति ॥

ākhyātavyaś ca bhavatā yajño ’yaṁ mama sarvaśaḥ । pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatām iti ॥

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्रातरं सव्यसाचिनम् । भीमं च नकुलं चैव पुरगुप्तौ समादधत् ॥

evam uktvā sa dharmātmā bhrātaraṁ savyasācinam । bhīmaṁ ca nakulaṁ caiva puraguptau samādadhat ॥

कुटुम्बतन्त्रे च तथा सहदेवं युधां पतिम् । अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः ॥

kuṭumbatantre ca tathā sahadevaṁ yudhāṁ patim । anumānya mahīpālaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ yudhiṣṭhiraḥ ॥