Adhyāya 72

वैशंपायन उवाच । दीक्षाकाले तु संप्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विजः । विधिवद्दीक्षयामासुरश्वमेधाय पार्थिवम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dīkṣākāle tu saṁprāpte tatas te sumahartvijaḥ । vidhivad dīkṣayām āsur aśvamedhāya pārthivam ॥

कृत्वा स पशुबन्धांश्च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः । धर्मराजो महातेजाः सहर्त्विग्भिर्व्यरोचत ॥

kr̥tvā sa paśubandhāṁś ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ । dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhir vyarocata ॥

हयश्च हयमेधार्थं स्वयं स ब्रह्मवादिना । उत्सृष्टः शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा ॥

hayaś ca hayamedhārthaṁ svayaṁ sa brahmavādinā । utsr̥ṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā ॥

स राजा धर्मजो राजन्दीक्षितो विबभौ तदा । हेममाली रुक्मकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः ॥

sa rājā dharmajo rājan dīkṣito vibabhau tadā । hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ ॥

कृष्णाजिनी दण्डपाणिः क्षौमवासाः स धर्मजः । विबभौ द्युतिमान्भूयः प्रजापतिरिवाध्वरे ॥

kr̥ṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ । vibabhau dyutimān bhūyaḥ prajāpatir ivādhvare ॥

तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशां पते । बभूवुरर्जुनश्चैव प्रदीप्त इव पावकः ॥

tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṁ pate । babhūvur arjunaś caiva pradīpta iva pāvakaḥ ॥

श्वेताश्वः कृष्णसारं तं ससाराश्वं धनंजयः । विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥

śvetāśvaḥ kr̥ṣṇasāraṁ taṁ sasārāśvaṁ dhanaṁjayaḥ । vidhivat pr̥thivīpāla dharmarājasya śāsanāt ॥

विक्षिपन्गाण्डिवं राजन्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार ह ॥

vikṣipan gāṇḍivaṁ rājan baddhagodhāṅgulitravān । tam aśvaṁ pr̥thivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha ॥

आकुमारं तदा राजन्नागमत्तत्पुरं विभो । द्रष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं प्रयास्यन्तं धनंजयम् ॥

ākumāraṁ tadā rājann āgamat tat puraṁ vibho । draṣṭukāmaṁ kuruśreṣṭhaṁ prayāsyantaṁ dhanaṁjayam ॥

तेषामन्योन्यसंमर्दादूष्मेव समजायत । दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम् ॥

teṣām anyonyasaṁmardād ūṣmeva samajāyata । didr̥kṣūṇāṁ hayaṁ taṁ ca taṁ caiva hayasāriṇam ॥

ततः शब्दो महाराज दशाशाः प्रतिपूरयन् । बभूव प्रेक्षतां नॄणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥

tataḥ śabdo mahārāja daśāśāḥ pratipūrayan । babhūva prekṣatāṁ nr̥̄ṇāṁ kuntīputraṁ dhanaṁjayam ॥

एष गच्छति कौन्तेयस्तुरगश्चैव दीप्तिमान् । यमन्वेति महाबाहुः संस्पृशन्धनुरुत्तमम् ॥

eṣa gacchati kaunteyas turagaś caiva dīptimān । yam anveti mahābāhuḥ saṁspr̥śan dhanur uttamam ॥

एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधीः । स्वस्ति तेऽस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत ॥

evaṁ śuśrāva vadatāṁ giro jiṣṇur udāradhīḥ । svasti te ’stu vrajāriṣṭaṁ punaś caihīti bhārata ॥

अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन् । नैनं पश्याम संमर्दे धनुरेतत्प्रदृश्यते ॥

athāpare manuṣyendra puruṣā vākyam abruvan । nainaṁ paśyāma saṁmarde dhanur etat pradr̥śyate ॥

एतद्धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः । स्वस्ति गच्छत्वरिष्टं वै पन्थानमकुतोभयम् । निवृत्तमेनं द्रक्ष्यामः पुनरेवं च तेऽब्रुवन् ॥

etad dhi bhīmanirhrādaṁ viśrutaṁ gāṇḍivaṁ dhanuḥ । svasti gacchatv ariṣṭaṁ vai panthānam akutobhayam । nivr̥ttam enaṁ drakṣyāmaḥ punar evaṁ ca te ’bruvan ॥

एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ । शुश्राव मधुरा वाचः पुनः पुनरुदीरिताः ॥

evamādyā manuṣyāṇāṁ strīṇāṁ ca bharatarṣabha । śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punar udīritāḥ ॥

याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्च कुशलो यज्ञकर्मणि । प्रायात्पार्थेन सहितः शान्त्यर्थं वेदपारगः ॥

yājñavalkyasya śiṣyaś ca kuśalo yajñakarmaṇi । prāyāt pārthena sahitaḥ śāntyarthaṁ vedapāragaḥ ॥

ब्राह्मणाश्च महीपाल बहवो वेदपारगाः । अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाश्च विशोऽपि च ॥

brāhmaṇāś ca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ । anujagmur mahātmānaṁ kṣatriyāś ca viśo ’pi ca ॥

पाण्डवैः पृथिवीमश्वो निर्जितामस्त्रतेजसा । चचार स महाराज यथादेशं स सत्तम ॥

pāṇḍavaiḥ pr̥thivīm aśvo nirjitām astratejasā । cacāra sa mahārāja yathādeśaṁ sa sattama ॥

तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन्पाण्डवस्य ह । तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च ॥

tatra yuddhāni vr̥ttāni yāny āsan pāṇḍavasya ha । tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca ॥

स हयः पृथिवीं राजन्प्रदक्षिणमरिंदम । ससारोत्तरतः पूर्वं तन्निबोध महीपते ॥

sa hayaḥ pr̥thivīṁ rājan pradakṣiṇam ariṁdama । sasārottarataḥ pūrvaṁ tan nibodha mahīpate ॥

अवमृद्नन्स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः । शनैस्तदा परिययौ श्वेताश्वश्च महारथः ॥

avamr̥dnan sa rāṣṭrāṇi pārthivānāṁ hayottamaḥ । śanais tadā pariyayau śvetāśvaś ca mahārathaḥ ॥

तत्र संकलना नास्ति राज्ञामयुतशस्तदा । येऽयुध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवाः ॥

tatra saṁkalanā nāsti rājñām ayutaśas tadā । ye ’yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ ॥

किराता विकृता राजन्बहवोऽसिधनुर्धराः । म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्वं विनिकृता रणे ॥

kirātā vikr̥tā rājan bahavo ’sidhanurdharāḥ । mlecchāś cānye bahuvidhāḥ pūrvaṁ vinikr̥tā raṇe ॥

आर्याश्च पृथिवीपालाः प्रहृष्टनरवाहनाः । समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदाः ॥

āryāś ca pr̥thivīpālāḥ prahr̥ṣṭanaravāhanāḥ । samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ ॥

एवं युद्धानि वृत्तानि तत्र तत्र महीपते । अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशनिवासिभिः ॥

evaṁ yuddhāni vr̥ttāni tatra tatra mahīpate । arjunasya mahīpālair nānādeśanivāsibhiḥ ॥

यानि तूभयतो राजन्प्रतप्तानि महान्ति च । तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ ॥

yāni tūbhayato rājan prataptāni mahānti ca । tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha ॥