Adhyāya 56

वैशंपायन उवाच । स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम् । दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa taṁ dr̥ṣṭvā tathābhūtaṁ rājānaṁ ghoradarśanam । dīrghaśmaśrudharaṁ nr̥̄ṇāṁ śoṇitena samukṣitam ॥

चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनमथाब्रवीत् । प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः ॥

cakāra na vyathāṁ vipro rājā tv enam athābravīt । pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ ॥

दिष्ट्या त्वमसि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम् । भक्षं मृगयमाणस्य संप्राप्तो द्विजसत्तम ॥

diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam । bhakṣaṁ mr̥gayamāṇasya saṁprāpto dvijasattama ॥

उत्तङ्क उवाच । राजन्गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं मामिहागतम् । न च गुर्वर्थमुद्युक्तं हिंस्यमाहुर्मनीषिणः ॥

uttaṅka uvāca । rājan gurvarthinaṁ viddhi carantaṁ mām ihāgatam । na ca gurvartham udyuktaṁ hiṁsyam āhur manīṣiṇaḥ ॥

राजोवाच । षष्ठे काले ममाहारो विहितो द्विजसत्तम । न च शक्यः समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाद्य वै ॥

rājovāca । ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama । na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṁ kṣudhitena mayādya vai ॥

उत्तङ्क उवाच । एवमस्तु महाराज समयः क्रियतां तु मे । गुर्वर्थमभिनिर्वर्त्य पुनरेष्यामि ते वशम् ॥

uttaṅka uvāca । evam astu mahārāja samayaḥ kriyatāṁ tu me । gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam ॥

संश्रुतश्च मया योऽर्थो गुरवे राजसत्तम । त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वा भिक्षे नरेश्वर ॥

saṁśrutaś ca mayā yo ’rtho gurave rājasattama । tvadadhīnaḥ sa rājendra taṁ tvā bhikṣe nareśvara ॥

ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि सर्वशः । दाता त्वं च नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह । पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम ॥

dadāsi vipramukhyebhyas tvaṁ hi ratnāni sarvaśaḥ । dātā tvaṁ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāv iha । pātraṁ pratigrahe cāpi viddhi māṁ nr̥pasattama ॥

उपाकृत्य गुरोरर्थं त्वदायत्तमरिंदम । समयेनेह राजेन्द्र पुनरेष्यामि ते वशम् ॥

upākr̥tya guror arthaṁ tvadāyattam ariṁdama । samayeneha rājendra punar eṣyāmi te vaśam ॥

सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किंचन । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥

satyaṁ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṁ cana । anr̥taṁ noktapūrvaṁ me svaireṣv api kuto ’nyathā ॥

सौदास उवाच । यदि मत्तस्त्वदायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः । यदि चास्मि प्रतिग्राह्यः सांप्रतं तद्ब्रवीहि मे ॥

saudāsa uvāca । yadi mattas tvadāyatto gurvarthaḥ kr̥ta eva saḥ । yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṁprataṁ tad bravīhi me ॥

उत्तङ्क उवाच । प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ । सोऽहं त्वामनुसंप्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥

uttaṅka uvāca । pratigrāhyo mato me tvaṁ sadaiva puruṣarṣabha । so ’haṁ tvām anusaṁprāpto bhikṣituṁ maṇikuṇḍale ॥

सौदास उवाच । पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले । वरयार्थं त्वमन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत ॥

saudāsa uvāca । patnyās te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale । varayārthaṁ tvam anyaṁ vai taṁ te dāsyāmi suvrata ॥

उत्तङ्क उवाच । अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणं यदि ते वयम् । प्रयच्छ कुण्डले मे त्वं सत्यवाग्भव पार्थिव ॥

uttaṅka uvāca । alaṁ te vyapadeśena pramāṇaṁ yadi te vayam । prayaccha kuṇḍale me tvaṁ satyavāg bhava pārthiva ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तस्त्वब्रवीद्राजा तमुत्तङ्कं पुनर्वचः । गच्छ मद्वचनाद्देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktas tv abravīd rājā tam uttaṅkaṁ punar vacaḥ । gaccha madvacanād devīṁ brūhi dehīti sattama ॥

सैवमुक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता । प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः ॥

saivam uktā tvayā nūnaṁ madvākyena śucismitā । pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṁśayaḥ ॥

उत्तङ्क उवाच । क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर । स्वयं वापि भवान्पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति ॥

uttaṅka uvāca । kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṁ nareśvara । svayaṁ vāpi bhavān patnīṁ kimarthaṁ nopasarpati ॥

सौदास उवाच । द्रक्ष्यते तां भवानद्य कस्मिंश्चिद्वननिर्झरे । षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुमद्य वै ॥

saudāsa uvāca । drakṣyate tāṁ bhavān adya kasmiṁś cid vananirjhare । ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai ॥

उत्तङ्कस्तु तथोक्तः स जगाम भरतर्षभ । मदयन्तीं च दृष्ट्वा सोऽज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम् ॥

uttaṅkas tu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha । madayantīṁ ca dr̥ṣṭvā so ’jñāpayat svaṁ prayojanam ॥

सौदासवचनं श्रुत्वा ततः सा पृथुलोचना । प्रत्युवाच महाबुद्धिमुत्तङ्कं जनमेजय ॥

saudāsavacanaṁ śrutvā tataḥ sā pr̥thulocanā । pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṁ janamejaya ॥

एवमेतन्महाब्रह्मन्नानृतं वदसेऽनघ । अभिज्ञानं तु किंचित्त्वं समानेतुमिहार्हसि ॥

evam etan mahābrahman nānr̥taṁ vadase ’nagha । abhijñānaṁ tu kiṁ cit tvaṁ samānetum ihārhasi ॥

इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे; देवाश्च यक्षाश्च महोरगाश्च । तैस्तैरुपायैः परिहर्तुकामा;श्छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति ॥

ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāś ca yakṣāś ca mahoragāś ca । tais tair upāyaiḥ parihartukāmāś; chidreṣu nityaṁ paritarkayanti ॥

निक्षिप्तमेतद्भुवि पन्नगास्तु; रत्नं समासाद्य परामृषेयुः । यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च; निद्रावशं त्वा परिधर्षयेयुः ॥

nikṣiptam etad bhuvi pannagās tu; ratnaṁ samāsādya parāmr̥ṣeyuḥ । yakṣās tathocchiṣṭadhr̥taṁ surāś ca; nidrāvaśaṁ tvā paridharṣayeyuḥ ॥

छिद्रेष्वेतेषु हि सदा ह्यधृष्येषु द्विजर्षभ । देवराक्षसनागानामप्रमत्तेन धार्यते ॥

chidreṣv eteṣu hi sadā hy adhr̥ṣyeṣu dvijarṣabha । devarākṣasanāgānām apramattena dhāryate ॥

स्यन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च द्विजसत्तम । नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभामाक्षिप्य वर्तते ॥

syandete hi divā rukmaṁ rātrau ca dvijasattama । naktaṁ nakṣatratārāṇāṁ prabhām ākṣipya vartate ॥

एते ह्यामुच्य भगवन्क्षुत्पिपासाभयं कुतः । विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते ॥

ete hy āmucya bhagavan kṣutpipāsābhayaṁ kutaḥ । viṣāgniśvāpadebhyaś ca bhayaṁ jātu na vidyate ॥

ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा । अनुरूपेण चामुक्ते तत्प्रमाणे हि जायतः ॥

hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā । anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ ॥

एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते । त्रिषु लोकेषु विख्याते तदभिज्ञानमानय ॥

evaṁvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite । triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya ॥