Adhyāya 57

वैशंपायन उवाच । स मित्रसहमासाद्य त्वभिज्ञानमयाचत । तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa mitrasaham āsādya tv abhijñānam ayācata । tasmai dadāv abhijñānaṁ sa cekṣvākuvaras tadā ॥

सौदास उवाच । न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः । एतन्मे मतमाज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले ॥

saudāsa uvāca । na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ । etan me matam ājñāya prayaccha maṇikuṇḍale ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तस्तामुत्तङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यमथाब्रवीत् । श्रुत्वा च सा ततः प्रादात्तस्मै ते मणिकुण्डले ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktas tām uttaṅkas tu bhartur vākyam athābravīt । śrutvā ca sā tataḥ prādāt tasmai te maṇikuṇḍale ॥

अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनरब्रवीत् । किमेतद्गुह्यवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव ॥

avāpya kuṇḍale te tu rājānaṁ punar abravīt । kim etad guhyavacanaṁ śrotum icchāmi pārthiva ॥

सौदास उवाच । प्रजा निसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह । विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः ॥

saudāsa uvāca । prajā nisargād viprān vai kṣatriyāḥ pūjayanti ha । viprebhyaś cāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ ॥

सोऽहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषमवाप्तवान् । गतिमन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान् । स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम ॥

so ’haṁ dvijebhyaḥ praṇato viprād doṣam avāptavān । gatim anyāṁ na paśyāmi madayantīsahāyavān । svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama ॥

न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः । शक्यं नृलोके संस्थातुं प्रेत्य वा सुखमेधितुम् ॥

na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ । śakyaṁ nr̥loke saṁsthātuṁ pretya vā sukham edhitum ॥

तदिष्टे ते मयैवैते दत्ते स्वे मणिकुण्डले । यः कृतस्तेऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्व मे ॥

tad iṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale । yaḥ kr̥tas te ’dya samayaḥ saphalaṁ taṁ kuruṣva me ॥

उत्तङ्क उवाच । राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनरेष्यामि ते वशम् । प्रश्नं तु कंचित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप ॥

uttaṅka uvāca । rājaṁs tatheha kartāsmi punar eṣyāmi te vaśam । praśnaṁ tu kaṁ cit praṣṭuṁ tvāṁ vyavasiṣye paraṁtapa ॥

सौदास उवाच । ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः । छेत्तास्मि संशयं तेऽद्य न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥

saudāsa uvāca । brūhi vipra yathākāmaṁ prativaktāsmi te vacaḥ । chettāsmi saṁśayaṁ te ’dya na me ’trāsti vicāraṇā ॥

उत्तङ्क उवाच । प्राहुर्वाक्संगतं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शिनः । मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः ॥

uttaṅka uvāca । prāhur vāksaṁgataṁ mitraṁ dharmanaipuṇyadarśinaḥ । mitreṣu yaś ca viṣamaḥ stena ity eva taṁ viduḥ ॥

स भवान्मित्रतामद्य संप्राप्तो मम पार्थिव । स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर ॥

sa bhavān mitratām adya saṁprāpto mama pārthiva । sa me buddhiṁ prayacchasva samāṁ buddhimatāṁ vara ॥

अवाप्तार्थोऽहमद्येह भवांश्च पुरुषादकः । भवत्सकाशमागन्तुं क्षमं मम न वेति वा ॥

avāptārtho ’ham adyeha bhavāṁś ca puruṣādakaḥ । bhavatsakāśam āgantuṁ kṣamaṁ mama na veti vā ॥

सौदास उवाच । क्षमं चेदिह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम । मत्समीपं द्विजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथंचन ॥

saudāsa uvāca । kṣamaṁ ced iha vaktavyaṁ mayā dvijavarottama । matsamīpaṁ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṁ kathaṁ cana ॥

एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह । आगच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युरसंशयम् ॥

evaṁ tava prapaśyāmi śreyo bhr̥gukulodvaha । āgacchato hi te vipra bhaven mr̥tyur asaṁśayam ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तः स तदा राज्ञा क्षमं बुद्धिमता हितम् । समनुज्ञाप्य राजानमहल्यां प्रति जग्मिवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṁ buddhimatā hitam । samanujñāpya rājānam ahalyāṁ prati jagmivān ॥

गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः । जवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति ॥

gr̥hītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṁkaraḥ । javena mahatā prāyād gautamasyāśramaṁ prati ॥

यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम् । तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिनेऽनयत् ॥

yathā tayo rakṣaṇaṁ ca madayantyābhibhāṣitam । tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kr̥ṣṇājine ’nayat ॥

स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम् । बिल्वं ददर्श कस्मिंश्चिदारुरोह क्षुधान्वितः ॥

sa kasmiṁś cit kṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam । bilvaṁ dadarśa kasmiṁś cid āruroha kṣudhānvitaḥ ॥

शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनमरिंदम । यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै ॥

śākhāsv āsajya tasyaiva kr̥ṣṇājinam ariṁdama । yasmiṁs te kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai ॥

विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम् । अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले ॥

viśīrṇabandhane tasmin gate kr̥ṣṇājine mahīm । apaśyad bhujagaḥ kaś cit te tatra maṇikuṇḍale ॥

ऐरावतकुलोत्पन्नः शीघ्रो भूत्वा तदा स वै । विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले ॥

airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai । vidaśyāsyena valmīkaṁ viveśātha sa kuṇḍale ॥

ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह । पपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः ॥

hriyamāṇe tu dr̥ṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha । papāta vr̥kṣāt sodvego duḥkhāt paramakopanaḥ ॥

स दण्डकाष्ठमादाय वल्मीकमखनत्तदा । क्रोधामर्षाभितप्ताङ्गस्ततो वै द्विजपुंगवः ॥

sa daṇḍakāṣṭham ādāya valmīkam akhanat tadā । krodhāmarṣābhitaptāṅgas tato vai dvijapuṁgavaḥ ॥

तस्य वेगमसह्यं तमसहन्ती वसुंधरा । दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशमातुरा ॥

tasya vegam asahyaṁ tam asahantī vasuṁdharā । daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhr̥śam āturā ॥

ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम् । नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात् ॥

tataḥ khanata evātha viprarṣer dharaṇītalam । nāgalokasya panthānaṁ kartukāmasya niścayāt ॥

रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मिवान् । वज्रपाणिर्महातेजा ददर्श च द्विजोत्तमम् ॥

rathena hariyuktena taṁ deśam upajagmivān । vajrapāṇir mahātejā dadarśa ca dvijottamam ॥

स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः । उत्तङ्कमब्रवीत्तात नैतच्छक्यं त्वयेति वै ॥

sa tu taṁ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ । uttaṅkam abravīt tāta naitac chakyaṁ tvayeti vai ॥

इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः । न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यमिदं तव ॥

ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ । na daṇḍakāṣṭhasādhyaṁ ca manye kāryam idaṁ tava ॥

उत्तङ्क उवाच । नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया । प्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥

uttaṅka uvāca । nāgaloke yadi brahman na śakye kuṇḍale mayā । prāptuṁ prāṇān vimokṣyāmi paśyatas te dvijottama ॥

यदा स नाशकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्यथा । वज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह ॥

yadā sa nāśakat tasya niścayaṁ kartum anyathā । vajrapāṇis tadā daṇḍaṁ vajrāstreṇa yuyoja ha ॥

ततो वज्रप्रहारैस्तैर्दार्यमाणा वसुंधरा । नागलोकस्य पन्थानमकरोज्जनमेजय ॥

tato vajraprahārais tair dāryamāṇā vasuṁdharā । nāgalokasya panthānam akaroj janamejaya ॥

स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश ह । ददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः ॥

sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṁ viveśa ha । dadarśa nāgalokaṁ ca yojanāni sahasraśaḥ ॥

प्राकारनिचयैर्दिव्यैर्मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः । उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा ॥

prākāranicayair divyair maṇimuktābhyalaṁkr̥taiḥ । upapannaṁ mahābhāga śātakumbhamayais tathā ॥

वापीः स्फटिकसोपाना नदीश्च विमलोदकाः । ददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान् ॥

vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīś ca vimalodakāḥ । dadarśa vr̥kṣāṁś ca bahūn nānādvijagaṇāyutān ॥

तस्य लोकस्य च द्वारं ददर्श स भृगूद्वहः । पञ्चयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम् ॥

tasya lokasya ca dvāraṁ dadarśa sa bhr̥gūdvahaḥ । pañcayojanavistāram āyataṁ śatayojanam ॥

नागलोकमुत्तङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनोऽभवत्तदा । निराशश्चाभवत्तात कुण्डलाहरणे पुनः ॥

nāgalokam uttaṅkas tu prekṣya dīno ’bhavat tadā । nirāśaś cābhavat tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ ॥

तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिः । ताम्रास्यनेत्रः कौरव्य प्रज्वलन्निव तेजसा ॥

tatra provāca turagas taṁ kr̥ṣṇaśvetavāladhiḥ । tāmrāsyanetraḥ kauravya prajvalann iva tejasā ॥

धमस्वापानमेतन्मे ततस्त्वं विप्र लप्स्यसे । ऐरावतसुतेनेह तवानीते हि कुण्डले ॥

dhamasvāpānam etan me tatas tvaṁ vipra lapsyase । airāvatasuteneha tavānīte hi kuṇḍale ॥

मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वमत्रार्थे कथंचन । त्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा ॥

mā jugupsāṁ kr̥thāḥ putra tvam atrārthe kathaṁ cana । tvayaitad dhi samācīrṇaṁ gautamasyāśrame tadā ॥

उत्तङ्क उवाच । कथं भवन्तं जानीयामुपाध्यायाश्रमं प्रति । यन्मया चीर्णपूर्वं च श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम् ॥

uttaṅka uvāca । kathaṁ bhavantaṁ jānīyām upādhyāyāśramaṁ prati । yan mayā cīrṇapūrvaṁ ca śrotum icchāmi tad dhy aham ॥

अश्व उवाच । गुरोर्गुरुं मां जानीहि ज्वलितं जातवेदसम् । त्वया ह्यहं सदा वत्स गुरोरर्थेऽभिपूजितः ॥

aśva uvāca । guror guruṁ māṁ jānīhi jvalitaṁ jātavedasam । tvayā hy ahaṁ sadā vatsa guror arthe ’bhipūjitaḥ ॥

सततं पूजितो विप्र शुचिना भृगुनन्दन । तस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु मा चिरम् ॥

satataṁ pūjito vipra śucinā bhr̥gunandana । tasmāc chreyo vidhāsyāmi tavaivaṁ kuru mā ciram ॥

इत्युक्तः स तथाकार्षीदुत्तङ्कश्चित्रभानुना । घृतार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया ॥

ity uktaḥ sa tathākārṣīd uttaṅkaś citrabhānunā । ghr̥tārciḥ prītimāṁś cāpi prajajvāla didhakṣayā ॥

ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारत । घनः प्रादुरभूद्धूमो नागलोकभयावहः ॥

tato ’sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata । ghanaḥ prādurabhūd dhūmo nāgalokabhayāvahaḥ ॥

तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत । नागलोके महाराज न प्रज्ञायत किंचन ॥

tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata । nāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṁ cana ॥

हाहाकृतमभूत्सर्वमैरावतनिवेशनम् । वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय ॥

hāhākr̥tam abhūt sarvam airāvataniveśanam । vāsukipramukhānāṁ ca nāgānāṁ janamejaya ॥

न प्रकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत । नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा ॥

na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata । nīhārasaṁvr̥tānīva vanāni girayas tathā ॥

ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोभितापिताः । आजग्मुर्निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्यातितेजसः ॥

te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ । ājagmur niścayaṁ jñātuṁ bhārgavasyātitejasaḥ ॥

श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस्तिग्मतेजसः । संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥

śrutvā ca niścayaṁ tasya maharṣes tigmatejasaḥ । saṁbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṁ cakrur yathāvidhi ॥

सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाः । शिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्निति ॥

sarve prāñjalayo nāgā vr̥ddhabālapurogamāḥ । śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavann iti ॥

प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च । प्रायच्छन्कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते ॥

prasādya brāhmaṇaṁ te tu pādyam arghyaṁ nivedya ca । prāyacchan kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite ॥

ततः संपूजितो नागैस्तत्रोत्तङ्कः प्रतापवान् । अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत् ॥

tataḥ saṁpūjito nāgais tatrottaṅkaḥ pratāpavān । agniṁ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā jagāma gurusadma tat ॥

स गत्वा त्वरितो राजन्गौतमस्य निवेशनम् । प्रायच्छत्कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यै तदानघ ॥

sa gatvā tvarito rājan gautamasya niveśanam । prāyacchat kuṇḍale divye gurupatnyai tadānagha ॥

एवं महात्मना तेन त्रीँल्लोकाञ्जनमेजय । परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले ॥

evaṁ mahātmanā tena trīm̐l lokāñ janamejaya । parikramyāhr̥te divye tatas te maṇikuṇḍale ॥

एवंप्रभावः स मुनिरुत्तङ्को भरतर्षभ । परेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

evaṁprabhāvaḥ sa munir uttaṅko bharatarṣabha । pareṇa tapasā yukto yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥