Adhyāya 55

जनमेजय उवाच । उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः । यः शापं दातुकामोऽभूद्विष्णवे प्रभविष्णवे ॥

janamejaya uvāca । uttaṅkaḥ kena tapasā saṁyuktaḥ sumahātapāḥ । yaḥ śāpaṁ dātukāmo ’bhūd viṣṇave prabhaviṣṇave ॥

वैशंपायन उवाच । उत्तङ्को महता युक्तस्तपसा जनमेजय । गुरुभक्तः स तेजस्वी नान्यं कंचिदपूजयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । uttaṅko mahatā yuktas tapasā janamejaya । gurubhaktaḥ sa tejasvī nānyaṁ kaṁ cid apūjayat ॥

सर्वेषामृषिपुत्राणामेष चासीन्मनोरथः । औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै प्राप्नुयामिति भारत ॥

sarveṣām r̥ṣiputrāṇām eṣa cāsīn manorathaḥ । auttaṅkīṁ guruvr̥ttiṁ vai prāpnuyām iti bhārata ॥

गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय । उत्तङ्केऽभ्यधिका प्रीतिः स्नेहश्चैवाभवत्तदा ॥

gautamasya tu śiṣyāṇāṁ bahūnāṁ janamejaya । uttaṅke ’bhyadhikā prītiḥ snehaś caivābhavat tadā ॥

स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा । सम्यक्चैवोपचारेण गौतमः प्रीतिमानभूत् ॥

sa tasya damaśaucābhyāṁ vikrāntena ca karmaṇā । samyak caivopacāreṇa gautamaḥ prītimān abhūt ॥

अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः । उत्तङ्कं परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुमैच्छत ॥

atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ । uttaṅkaṁ parayā prītyā nābhyanujñātum aicchata ॥

तं क्रमेण जरा तात प्रतिपेदे महामुनिम् । न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः ॥

taṁ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim । na cānvabudhyata tadā sa munir guruvatsalaḥ ॥

ततः कदाचिद्राजेन्द्र काष्ठान्यानयितुं ययौ । उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत् ॥

tataḥ kadā cid rājendra kāṣṭhāny ānayituṁ yayau । uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṁ ca mahāntaṁ samupānayat ॥

स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारमरिंदम । निष्पिपेष क्षितौ राजन्परिश्रान्तो बुभुक्षितः ॥

sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāram ariṁdama । niṣpipeṣa kṣitau rājan pariśrānto bubhukṣitaḥ ॥

तस्य काष्ठे विलग्नाभूज्जटा रूप्यसमप्रभा । ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले ॥

tasya kāṣṭhe vilagnābhūj jaṭā rūpyasamaprabhā । tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale ॥

ततः स भारनिष्पिष्टः क्षुधाविष्टश्च भार्गवः । दृष्ट्वा तां वयसोऽवस्थां रुरोदार्तस्वरं तदा ॥

tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaś ca bhārgavaḥ । dr̥ṣṭvā tāṁ vayaso ’vasthāṁ rurodārtasvaraṁ tadā ॥

ततो गुरुसुता तस्य पद्मपत्रनिभेक्षणा । जग्राहाश्रूणि सुश्रोणी करेण पृथुलोचना । पितुर्नियोगाद्धर्मज्ञा शिरसावनता तदा ॥

tato gurusutā tasya padmapatranibhekṣaṇā । jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pr̥thulocanā । pitur niyogād dharmajñā śirasāvanatā tadā ॥

तस्या निपेततुर्दग्धौ करौ तैरश्रुबिन्दुभिः । न हि तानश्रुपातान्वै शक्ता धारयितुं मही ॥

tasyā nipetatur dagdhau karau tair aśrubindubhiḥ । na hi tān aśrupātān vai śaktā dhārayituṁ mahī ॥

गौतमस्त्वब्रवीद्विप्रमुत्तङ्कं प्रीतमानसः । कस्मात्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः । स स्वैरं ब्रूहि विप्रर्षे श्रोतुमिच्छामि ते वचः ॥

gautamas tv abravīd vipram uttaṅkaṁ prītamānasaḥ । kasmāt tāta tavādyeha śokottaram idaṁ manaḥ । sa svairaṁ brūhi viprarṣe śrotum icchāmi te vacaḥ ॥

उत्तङ्क उवाच । भवद्गतेन मनसा भवत्प्रियचिकीर्षया । भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च ॥

uttaṅka uvāca । bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā । bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca ॥

जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे । शतवर्षोषितं हि त्वं न मामभ्यनुजानथाः ॥

jareyaṁ nāvabuddhā me nābhijñātaṁ sukhaṁ ca me । śatavarṣoṣitaṁ hi tvaṁ na mām abhyanujānathāḥ ॥

भवता ह्यभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा मया । उपपन्ना द्विजश्रेष्ठ शतशोऽथ सहस्रशः ॥

bhavatā hy abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā । upapannā dvijaśreṣṭha śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

गौतम उवाच । त्वत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव । व्यतिक्रामन्महान्कालो नावबुद्धो द्विजर्षभ ॥

gautama uvāca । tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava । vyatikrāman mahān kālo nāvabuddho dvijarṣabha ॥

किं त्वद्य यदि ते श्रद्धा गमनं प्रति भार्गव । अनुज्ञां गृह्य मत्तस्त्वं गृहान्गच्छस्व मा चिरम् ॥

kiṁ tv adya yadi te śraddhā gamanaṁ prati bhārgava । anujñāṁ gr̥hya mattas tvaṁ gr̥hān gacchasva mā ciram ॥

उत्तङ्क उवाच । गुर्वर्थं कं प्रयच्छामि ब्रूहि त्वं द्विजसत्तम । तमुपाकृत्य गच्छेयमनुज्ञातस्त्वया विभो ॥

uttaṅka uvāca । gurvarthaṁ kaṁ prayacchāmi brūhi tvaṁ dvijasattama । tam upākr̥tya gaccheyam anujñātas tvayā vibho ॥

गौतम उवाच । दक्षिणा परितोषो वै गुरूणां सद्भिरुच्यते । तव ह्याचरतो ब्रह्मंस्तुष्टोऽहं वै न संशयः ॥

gautama uvāca । dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṁ sadbhir ucyate । tava hy ācarato brahmaṁs tuṣṭo ’haṁ vai na saṁśayaḥ ॥

इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह । युवा षोडशवर्षो हि यदद्य भविता भवान् ॥

itthaṁ ca parituṣṭaṁ māṁ vijānīhi bhr̥gūdvaha । yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yad adya bhavitā bhavān ॥

ददामि पत्नीं कन्यां च स्वां ते दुहितरं द्विज । एतामृते हि नान्या वै त्वत्तेजोऽर्हति सेवितुम् ॥

dadāmi patnīṁ kanyāṁ ca svāṁ te duhitaraṁ dvija । etām r̥te hi nānyā vai tvattejo ’rhati sevitum ॥

ततस्तां प्रतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम् । गुरुणा चाभ्यनुज्ञातो गुरुपत्नीमथाब्रवीत् ॥

tatas tāṁ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm । guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīm athābravīt ॥

किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम् । प्रियं हि तव काङ्क्षामि प्राणैरपि धनैरपि ॥

kiṁ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṁ viniyuṅkṣva mām । priyaṁ hi tava kāṅkṣāmi prāṇair api dhanair api ॥

यद्दुर्लभं हि लोकेऽस्मिन्रत्नमत्यद्भुतं भवेत् । तदानयेयं तपसा न हि मेऽत्रास्ति संशयः ॥

yad durlabhaṁ hi loke ’smin ratnam atyadbhutaṁ bhavet । tad ānayeyaṁ tapasā na hi me ’trāsti saṁśayaḥ ॥

अहल्योवाच । परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह । पर्याप्तये तद्भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम् ॥

ahalyovāca । parituṣṭāsmi te putra nityaṁ bhagavatā saha । paryāptaye tad bhadraṁ te gaccha tāta yathecchakam ॥

वैशंपायन उवाच । उत्तङ्कस्तु महाराज पुनरेवाब्रवीद्वचः । आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि प्रियं तव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । uttaṅkas tu mahārāja punar evābravīd vacaḥ । ājñāpayasva māṁ mātaḥ kartavyaṁ hi priyaṁ tava ॥

अहल्योवाच । सौदासपत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले । ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतो भवेत् ॥

ahalyovāca । saudāsapatnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale । te samānaya bhadraṁ te gurvarthaḥ sukr̥to bhavet ॥

स तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम जनमेजय । गुरुपत्नीप्रियार्थं वै ते समानयितुं तदा ॥

sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya । gurupatnīpriyārthaṁ vai te samānayituṁ tadā ॥

स जगाम ततः शीघ्रमुत्तङ्को ब्राह्मणर्षभः । सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥

sa jagāma tataḥ śīghram uttaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ । saudāsaṁ puruṣādaṁ vai bhikṣituṁ maṇikuṇḍale ॥

गौतमस्त्वब्रवीत्पत्नीमुत्तङ्को नाद्य दृश्यते । इति पृष्टा तमाचष्ट कुण्डलार्थं गतं तु वै ॥

gautamas tv abravīt patnīm uttaṅko nādya dr̥śyate । iti pr̥ṣṭā tam ācaṣṭa kuṇḍalārthaṁ gataṁ tu vai ॥

ततः प्रोवाच पत्नीं स न ते सम्यगिदं कृतम् । शप्तः स पार्थिवो नूनं ब्राह्मणं तं वधिष्यति ॥

tataḥ provāca patnīṁ sa na te samyag idaṁ kr̥tam । śaptaḥ sa pārthivo nūnaṁ brāhmaṇaṁ taṁ vadhiṣyati ॥

अहल्योवाच । अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन्ब्राह्मणोऽद्य मे । भवत्प्रसादान्न भयं किंचित्तस्य भविष्यति ॥

ahalyovāca । ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavan brāhmaṇo ’dya me । bhavatprasādān na bhayaṁ kiṁ cit tasya bhaviṣyati ॥

इत्युक्तः प्राह तां पत्नीमेवमस्त्विति गौतमः । उत्तङ्कोऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह ॥

ity uktaḥ prāha tāṁ patnīm evam astv iti gautamaḥ । uttaṅko ’pi vane śūnye rājānaṁ taṁ dadarśa ha ॥