Adhyāya 51

वैशंपायन उवाच । ततोऽभ्यचोदयत्कृष्णो युज्यतामिति दारुकम् । मुहूर्तादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारुकः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ’bhyacodayat kr̥ṣṇo yujyatām iti dārukam । muhūrtād iva cācaṣṭa yuktam ity eva dārukaḥ ॥

तथैव चानुयात्राणि चोदयामास पाण्डवः । सज्जयध्वं प्रयास्यामो नगरं गजसाह्वयम् ॥

tathaiva cānuyātrāṇi codayām āsa pāṇḍavaḥ । sajjayadhvaṁ prayāsyāmo nagaraṁ gajasāhvayam ॥

इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सज्जीभूता विशां पते । आचख्युः सज्जमित्येव पार्थायामिततेजसे ॥

ity uktāḥ sainikās te tu sajjībhūtā viśāṁ pate । ācakhyuḥ sajjam ity eva pārthāyāmitatejase ॥

ततस्तौ रथमास्थाय प्रयातौ कृष्णपाण्डवौ । विकुर्वाणौ कथाश्चित्राः प्रीयमाणौ विशां पते ॥

tatas tau ratham āsthāya prayātau kr̥ṣṇapāṇḍavau । vikurvāṇau kathāś citrāḥ prīyamāṇau viśāṁ pate ॥

रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनंजयः । पुनरेवाब्रवीद्वाक्यमिदं भरतसत्तम ॥

rathasthaṁ tu mahātejā vāsudevaṁ dhanaṁjayaḥ । punar evābravīd vākyam idaṁ bharatasattama ॥

त्वत्प्रसादाज्जयः प्राप्तो राज्ञा वृष्णिकुलोद्वह । निहताः शत्रवश्चापि प्राप्तं राज्यमकण्टकम् ॥

tvatprasādāj jayaḥ prāpto rājñā vr̥ṣṇikulodvaha । nihatāḥ śatravaś cāpi prāptaṁ rājyam akaṇṭakam ॥

नाथवन्तश्च भवता पाण्डवा मधुसूदन । भवन्तं प्लवमासाद्य तीर्णाः स्म कुरुसागरम् ॥

nāthavantaś ca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana । bhavantaṁ plavam āsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram ॥

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव । यथाहं त्वा विजानामि यथा चाहं भवन्मनाः ॥

viśvakarman namas te ’stu viśvātman viśvasaṁbhava । yathāhaṁ tvā vijānāmi yathā cāhaṁ bhavanmanāḥ ॥

त्वत्तेजःसंभवो नित्यं हुताशो मधुसूदन । रतिः क्रीडामयी तुभ्यं माया ते रोदसी विभो ॥

tvattejaḥsaṁbhavo nityaṁ hutāśo madhusūdana । ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṁ māyā te rodasī vibho ॥

त्वयि सर्वमिदं विश्वं यदिदं स्थाणुजङ्गमम् । त्वं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं सनातनम् ॥

tvayi sarvam idaṁ viśvaṁ yad idaṁ sthāṇujaṅgamam । tvaṁ hi sarvaṁ vikuruṣe bhūtagrāmaṁ sanātanam ॥

पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा स्थावरजङ्गमम् । हसितं तेऽमला ज्योत्स्ना ऋतवश्चेन्द्रियान्वयाः ॥

pr̥thivīṁ cāntarikṣaṁ ca tathā sthāvarajaṅgamam । hasitaṁ te ’malā jyotsnā r̥tavaś cendriyānvayāḥ ॥

प्राणो वायुः सततगः क्रोधो मृत्युः सनातनः । प्रसादे चापि पद्मा श्रीर्नित्यं त्वयि महामते ॥

prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mr̥tyuḥ sanātanaḥ । prasāde cāpi padmā śrīr nityaṁ tvayi mahāmate ॥

रतिस्तुष्टिर्धृतिः क्षान्तिस्त्वयि चेदं चराचरम् । त्वमेवेह युगान्तेषु निधनं प्रोच्यसेऽनघ ॥

ratis tuṣṭir dhr̥tiḥ kṣāntis tvayi cedaṁ carācaram । tvam eveha yugānteṣu nidhanaṁ procyase ’nagha ॥

सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया । आत्मा च परमो वक्तुं नमस्ते नलिनेक्षण ॥

sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā । ātmā ca paramo vaktuṁ namas te nalinekṣaṇa ॥

विदितो मेऽसि दुर्धर्ष नारदाद्देवलात्तथा । कृष्णद्वैपायनाच्चैव तथा कुरुपितामहात् ॥

vidito me ’si durdharṣa nāradād devalāt tathā । kr̥ṣṇadvaipāyanāc caiva tathā kurupitāmahāt ॥

त्वयि सर्वं समासक्तं त्वमेवैको जनेश्वरः । यच्चानुग्रहसंयुक्तमेतदुक्तं त्वयानघ ॥

tvayi sarvaṁ samāsaktaṁ tvam evaiko janeśvaraḥ । yac cānugrahasaṁyuktam etad uktaṁ tvayānagha ॥

एतत्सर्वमहं सम्यगाचरिष्ये जनार्दन । इदं चाद्भुतमत्यर्थं कृतमस्मत्प्रियेप्सया ॥

etat sarvam ahaṁ samyag ācariṣye janārdana । idaṁ cādbhutam atyarthaṁ kr̥tam asmatpriyepsayā ॥

यत्पापो निहतः संख्ये कौरव्यो धृतराष्ट्रजः । त्वया दग्धं हि तत्सैन्यं मया विजितमाहवे ॥

yat pāpo nihataḥ saṁkhye kauravyo dhr̥tarāṣṭrajaḥ । tvayā dagdhaṁ hi tat sainyaṁ mayā vijitam āhave ॥

भवता तत्कृतं कर्म येनावाप्तो जयो मया । दुर्योधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः ॥

bhavatā tat kr̥taṁ karma yenāvāpto jayo mayā । duryodhanasya saṁgrāme tava buddhiparākramaiḥ ॥

कर्णस्य च वधोपायो यथावत्संप्रदर्शितः । सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च ॥

karṇasya ca vadhopāyo yathāvat saṁpradarśitaḥ । saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca ॥

अहं च प्रीयमाणेन त्वया देवकिनन्दन । यदुक्तस्तत्करिष्यामि न हि मेऽत्र विचारणा ॥

ahaṁ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana । yad uktas tat kariṣyāmi na hi me ’tra vicāraṇā ॥

राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ ॥

rājānaṁ ca samāsādya dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṁ tavānagha ॥

रुचितं हि ममैतत्ते द्वारकागमनं प्रभो । अचिराच्चैव दृष्टा त्वं मातुलं मधुसूदन । बलदेवं च दुर्धर्षं तथान्यान्वृष्णिपुंगवान् ॥

rucitaṁ hi mamaitat te dvārakāgamanaṁ prabho । acirāc caiva dr̥ṣṭā tvaṁ mātulaṁ madhusūdana । baladevaṁ ca durdharṣaṁ tathānyān vr̥ṣṇipuṁgavān ॥

एवं संभाषमाणौ तौ प्राप्तौ वारणसाह्वयम् । तथा विविशतुश्चोभौ संप्रहृष्टनराकुलम् ॥

evaṁ saṁbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam । tathā viviśatuś cobhau saṁprahr̥ṣṭanarākulam ॥

तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्रगृहोपमम् । ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥

tau gatvā dhr̥tarāṣṭrasya gr̥haṁ śakragr̥hopamam । dadr̥śāte mahārāja dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram ॥

विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम् । भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । धृतराष्ट्रमुपासीनं युयुत्सुं चापराजितम् ॥

viduraṁ ca mahābuddhiṁ rājānaṁ ca yudhiṣṭhiram । bhīmasenaṁ ca durdharṣaṁ mādrīputrau ca pāṇḍavau । dhr̥tarāṣṭram upāsīnaṁ yuyutsuṁ cāparājitam ॥

गान्धारीं च महाप्राज्ञां पृथां कृष्णां च भामिनीम् । सुभद्राद्याश्च ताः सर्वा भरतानां स्त्रियस्तथा । ददृशाते स्थिताः सर्वा गान्धारीं परिवार्य वै ॥

gāndhārīṁ ca mahāprājñāṁ pr̥thāṁ kr̥ṣṇāṁ ca bhāminīm । subhadrādyāś ca tāḥ sarvā bharatānāṁ striyas tathā । dadr̥śāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṁ parivārya vai ॥

ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रमरिंदमौ । निवेद्य नामधेये स्वे तस्य पादावगृह्णताम् ॥

tataḥ sametya rājānaṁ dhr̥tarāṣṭram ariṁdamau । nivedya nāmadheye sve tasya pādāv agr̥hṇatām ॥

गान्धार्याश्च पृथायाश्च धर्मराज्ञस्तथैव च । भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम् ॥

gāndhāryāś ca pr̥thāyāś ca dharmarājñas tathaiva ca । bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāv agr̥hṇatām ॥

क्षत्तारं चापि संपूज्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । तैः सार्धं नृपतिं वृद्धं ततस्तं पर्युपासताम् ॥

kṣattāraṁ cāpi saṁpūjya pr̥ṣṭvā kuśalam avyayam । taiḥ sārdhaṁ nr̥patiṁ vr̥ddhaṁ tatas taṁ paryupāsatām ॥

ततो निशि महाराज धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान् । जनार्दनं च मेधावी व्यसर्जयत वै गृहान् ॥

tato niśi mahārāja dhr̥tarāṣṭraḥ kurūdvahān । janārdanaṁ ca medhāvī vyasarjayata vai gr̥hān ॥

तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः स्वं स्वं निवेशनम् । धनंजयगृहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान् ॥

te ’nujñātā nr̥patinā yayuḥ svaṁ svaṁ niveśanam । dhanaṁjayagr̥hān eva yayau kr̥ṣṇas tu vīryavān ॥

तत्रार्चितो यथान्यायं सर्वकामैरुपस्थितः । कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजयसहायवान् ॥

tatrārcito yathānyāyaṁ sarvakāmair upasthitaḥ । kr̥ṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṁjayasahāyavān ॥

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिकक्रियौ । धर्मराजस्य भवनं जग्मतुः परमार्चितौ । यत्रास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महामनाः ॥

prabhātāyāṁ tu śarvaryāṁ kr̥tapūrvāhṇikakriyau । dharmarājasya bhavanaṁ jagmatuḥ paramārcitau । yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ ॥

ततस्तौ तत्प्रविश्याथ ददृशाते महाबलौ । धर्मराजानमासीनं देवराजमिवाश्विनौ ॥

tatas tau tat praviśyātha dadr̥śāte mahābalau । dharmarājānam āsīnaṁ devarājam ivāśvinau ॥

तौ समासाद्य राजानं वार्ष्णेयकुरुपुंगवौ । निषीदतुरनुज्ञातौ प्रीयमाणेन तेन वै ॥

tau samāsādya rājānaṁ vārṣṇeyakurupuṁgavau । niṣīdatur anujñātau prīyamāṇena tena vai ॥

ततः स राजा मेधावी विवक्षू प्रेक्ष्य तावुभौ । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो वचनं राजसत्तमः ॥

tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāv ubhau । provāca vadatāṁ śreṣṭho vacanaṁ rājasattamaḥ ॥

विवक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ । ब्रूत कर्तास्मि सर्वं वां न चिरान्मा विचार्यताम् ॥

vivakṣū hi yuvāṁ manye vīrau yadukurūdvahau । brūta kartāsmi sarvaṁ vāṁ na cirān mā vicāryatām ॥

इत्युक्ते फल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत् । विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

ity ukte phalgunas tatra dharmarājānam abravīt । vinītavad upāgamya vākyaṁ vākyaviśāradaḥ ॥

अयं चिरोषितो राजन्वासुदेवः प्रतापवान् । भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं द्रष्टुमिच्छति ॥

ayaṁ ciroṣito rājan vāsudevaḥ pratāpavān । bhavantaṁ samanujñāpya pitaraṁ draṣṭum icchati ॥

स गच्छेदभ्यनुज्ञातो भवता यदि मन्यसे । आनर्तनगरीं वीरस्तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

sa gacched abhyanujñāto bhavatā yadi manyase । ānartanagarīṁ vīras tad anujñātum arhasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ त्वं मधुसूदन । पुरीं द्वारवतीमद्य द्रष्टुं शूरसुतं प्रभुम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । puṇḍarīkākṣa bhadraṁ te gaccha tvaṁ madhusūdana । purīṁ dvāravatīm adya draṣṭuṁ śūrasutaṁ prabhum ॥

रोचते मे महाबाहो गमनं तव केशव । मातुलश्चिरदृष्टो मे त्वया देवी च देवकी ॥

rocate me mahābāho gamanaṁ tava keśava । mātulaś ciradr̥ṣṭo me tvayā devī ca devakī ॥

मातुलं वसुदेवं त्वं बलदेवं च माधव । पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथार्हतः ॥

mātulaṁ vasudevaṁ tvaṁ baladevaṁ ca mādhava । pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ ॥

स्मरेथाश्चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम् । फल्गुनं नकुलं चैव सहदेवं च माधव ॥

smarethāś cāpi māṁ nityaṁ bhīmaṁ ca balināṁ varam । phalgunaṁ nakulaṁ caiva sahadevaṁ ca mādhava ॥

आनर्तानवलोक्य त्वं पितरं च महाभुज । वृष्णींश्च पुनरागच्छेर्हयमेधे ममानघ ॥

ānartān avalokya tvaṁ pitaraṁ ca mahābhuja । vr̥ṣṇīṁś ca punar āgaccher hayamedhe mamānagha ॥

स गच्छ रत्नान्यादाय विविधानि वसूनि च । यच्चाप्यन्यन्मनोज्ञं ते तदप्यादत्स्व सात्वत ॥

sa gaccha ratnāny ādāya vividhāni vasūni ca । yac cāpy anyan manojñaṁ te tad apy ādatsva sātvata ॥

इयं हि वसुधा सर्वा प्रसादात्तव माधव । अस्मानुपगता वीर निहताश्चापि शत्रवः ॥

iyaṁ hi vasudhā sarvā prasādāt tava mādhava । asmān upagatā vīra nihatāś cāpi śatravaḥ ॥

एवं ब्रुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे । वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत् ॥

evaṁ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire । vāsudevo varaḥ puṁsām idaṁ vacanam abravīt ॥

तवैव रत्नानि धनं च केवल;म्धरा च कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै । यदस्ति चान्यद्द्रविणं गृहेषु मे; त्वमेव तस्येश्वर नित्यमीश्वरः ॥

tavaiva ratnāni dhanaṁ ca kevalam; dharā ca kr̥tsnā tu mahābhujādya vai । yad asti cānyad draviṇaṁ gr̥heṣu me; tvam eva tasyeśvara nityam īśvaraḥ ॥

तथेत्यथोक्तः प्रतिपूजितस्तदा; गदाग्रजो धर्मसुतेन वीर्यवान् । पितृष्वसामभ्यवदद्यथाविधि; संपूजितश्चाप्यगमत्प्रदक्षिणम् ॥

tathety athoktaḥ pratipūjitas tadā; gadāgrajo dharmasutena vīryavān । pitr̥ṣvasām abhyavadad yathāvidhi; saṁpūjitaś cāpy agamat pradakṣiṇam ॥

तया स सम्यक्प्रतिनन्दितस्तदा; तथैव सर्वैर्विदुरादिभिस्ततः । विनिर्ययौ नागपुराद्गदाग्रजो; रथेन दिव्येन चतुर्युजा हरिः ॥

tayā sa samyak pratinanditas tadā; tathaiva sarvair vidurādibhis tataḥ । viniryayau nāgapurād gadāgrajo; rathena divyena caturyujā hariḥ ॥

रथं सुभद्रामधिरोप्य भामिनीं; युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः । पितृष्वसायाश्च तथा महाभुजो; विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः ॥

rathaṁ subhadrām adhiropya bhāminīṁ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ । pitr̥ṣvasāyāś ca tathā mahābhujo; viniryayau paurajanābhisaṁvr̥taḥ ॥

तमन्वगाद्वानरवर्यकेतनः; ससात्यकिर्माद्रवतीसुतावपि । अगाधबुद्धिर्विदुरश्च माधवं; स्वयं च भीमो गजराजविक्रमः ॥

tam anvagād vānaravaryaketanaḥ; sasātyakir mādravatīsutāv api । agādhabuddhir viduraś ca mādhavaṁ; svayaṁ ca bhīmo gajarājavikramaḥ ॥

निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्धनां;स्ततः स सर्वान्विदुरं च वीर्यवान् । जनार्दनो दारुकमाह सत्वरः; प्रचोदयाश्वानिति सात्यकिस्तदा ॥

nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṁs; tataḥ sa sarvān viduraṁ ca vīryavān । janārdano dārukam āha satvaraḥ; pracodayāśvān iti sātyakis tadā ॥

ततो ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः; शिनिप्रवीरानुगतो जनार्दनः । यथा निहत्यारिगणाञ्शतक्रतु;र्दिवं तथानर्तपुरीं प्रतापवान् ॥

tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugato janārdanaḥ । yathā nihatyārigaṇāñ śatakratur; divaṁ tathānartapurīṁ pratāpavān ॥