Adhyāya 52

वैशंपायन उवाच । तथा प्रयान्तं वार्ष्णेयं द्वारकां भरतर्षभाः । परिष्वज्य न्यवर्तन्त सानुयात्राः परंतपाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā prayāntaṁ vārṣṇeyaṁ dvārakāṁ bharatarṣabhāḥ । pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṁtapāḥ ॥

पुनः पुनश्च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फल्गुनः । आ चक्षुर्विषयाच्चैनं ददर्श च पुनः पुनः ॥

punaḥ punaś ca vārṣṇeyaṁ paryaṣvajata phalgunaḥ । ā cakṣurviṣayāc cainaṁ dadarśa ca punaḥ punaḥ ॥

कृच्छ्रेणैव च तां पार्थो गोविन्दे विनिवेशिताम् । संजहार तदा दृष्टिं कृष्णश्चाप्यपराजितः ॥

kr̥cchreṇaiva ca tāṁ pārtho govinde viniveśitām । saṁjahāra tadā dr̥ṣṭiṁ kr̥ṣṇaś cāpy aparājitaḥ ॥

तस्य प्रयाणे यान्यासन्निमित्तानि महात्मनः । बहून्यद्भुतरूपाणि तानि मे गदतः शृणु ॥

tasya prayāṇe yāny āsan nimittāni mahātmanaḥ । bahūny adbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śr̥ṇu ॥

वायुर्वेगेन महता रथस्य पुरतो ववौ । कुर्वन्निःशर्करं मार्गं विरजस्कमकण्टकम् ॥

vāyur vegena mahatā rathasya purato vavau । kurvan niḥśarkaraṁ mārgaṁ virajaskam akaṇṭakam ॥

ववर्ष वासवश्चापि तोयं शुचि सुगन्धि च । दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः शार्ङ्गधन्वनः ॥

vavarṣa vāsavaś cāpi toyaṁ śuci sugandhi ca । divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ ॥

स प्रयातो महाबाहुः समेषु मरुधन्वसु । ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठमुत्तङ्कममितौजसम् ॥

sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu marudhanvasu । dadarśātha muniśreṣṭham uttaṅkam amitaujasam ॥

स तं संपूज्य तेजस्वी मुनिं पृथुललोचनः । पूजितस्तेन च तदा पर्यपृच्छदनामयम् ॥

sa taṁ saṁpūjya tejasvī muniṁ pr̥thulalocanaḥ । pūjitas tena ca tadā paryapr̥cchad anāmayam ॥

स पृष्टः कुशलं तेन संपूज्य मधुसूदनम् । उत्तङ्को ब्राह्मणश्रेष्ठस्ततः पप्रच्छ माधवम् ॥

sa pr̥ṣṭaḥ kuśalaṁ tena saṁpūjya madhusūdanam । uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhas tataḥ papraccha mādhavam ॥

कच्चिच्छौरे त्वया गत्वा कुरुपाण्डवसद्म तत् । कृतं सौभ्रात्रमचलं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kaccic chaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat । kr̥taṁ saubhrātram acalaṁ tan me vyākhyātum arhasi ॥

अभिसंधाय तान्वीरानुपावृत्तोऽसि केशव । संबन्धिनः सुदयितान्सततं वृष्णिपुंगव ॥

abhisaṁdhāya tān vīrān upāvr̥tto ’si keśava । saṁbandhinaḥ sudayitān satataṁ vr̥ṣṇipuṁgava ॥

कच्चित्पाण्डुसुताः पञ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजाः । लोकेषु विहरिष्यन्ति त्वया सह परंतप ॥

kaccit pāṇḍusutāḥ pañca dhr̥tarāṣṭrasya cātmajāḥ । lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṁtapa ॥

स्वराष्ट्रेषु च राजानः कच्चित्प्राप्स्यन्ति वै सुखम् । कौरवेषु प्रशान्तेषु त्वया नाथेन माधव ॥

svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaccit prāpsyanti vai sukham । kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena mādhava ॥

या मे संभावना तात त्वयि नित्यमवर्तत । अपि सा सफला कृष्ण कृता ते भरतान्प्रति ॥

yā me saṁbhāvanā tāta tvayi nityam avartata । api sā saphalā kr̥ṣṇa kr̥tā te bharatān prati ॥

वासुदेव उवाच । कृतो यत्नो मया ब्रह्मन्सौभ्रात्रे कौरवान्प्रति । न चाशक्यन्त संधातुं तेऽधर्मरुचयो मया ॥

vāsudeva uvāca । kr̥to yatno mayā brahman saubhrātre kauravān prati । na cāśakyanta saṁdhātuṁ te ’dharmarucayo mayā ॥

ततस्ते निधनं प्राप्ताः सर्वे ससुतबान्धवाः । न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा । महर्षे विदितं नूनं सर्वमेतत्तवानघ ॥

tatas te nidhanaṁ prāptāḥ sarve sasutabāndhavāḥ । na diṣṭam abhyatikrāntuṁ śakyaṁ buddhyā balena vā । maharṣe viditaṁ nūnaṁ sarvam etat tavānagha ॥

तेऽत्यक्रामन्मतिं मह्यं भीष्मस्य विदुरस्य च । ततो यमक्षयं जग्मुः समासाद्येतरेतरम् ॥

te ’tyakrāman matiṁ mahyaṁ bhīṣmasya vidurasya ca । tato yamakṣayaṁ jagmuḥ samāsādyetaretaram ॥

पञ्च वै पाण्डवाः शिष्टा हतमित्रा हतात्मजाः । धार्तराष्ट्राश्च निहताः सर्वे ससुतबान्धवाः ॥

pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ । dhārtarāṣṭrāś ca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ ॥

इत्युक्तवचने कृष्णे भृशं क्रोधसमन्वितः । उत्तङ्कः प्रत्युवाचैनं रोषादुत्फाल्य लोचने ॥

ity uktavacane kr̥ṣṇe bhr̥śaṁ krodhasamanvitaḥ । uttaṅkaḥ pratyuvācainaṁ roṣād utphālya locane ॥

यस्माच्छक्तेन ते कृष्ण न त्राताः कुरुपाण्डवाः । संबन्धिनः प्रियास्तस्माच्छप्स्येऽहं त्वामसंशयम् ॥

yasmāc chaktena te kr̥ṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ । saṁbandhinaḥ priyās tasmāc chapsye ’haṁ tvām asaṁśayam ॥

न च ते प्रसभं यस्मात्ते निगृह्य निवर्तिताः । तस्मान्मन्युपरीतस्त्वां शप्स्यामि मधुसूदन ॥

na ca te prasabhaṁ yasmāt te nigr̥hya nivartitāḥ । tasmān manyuparītas tvāṁ śapsyāmi madhusūdana ॥

त्वया हि शक्तेन सता मिथ्याचारेण माधव । उपचीर्णाः कुरुश्रेष्ठा यस्त्वेतान्समुपेक्षथाः ॥

tvayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava । upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yas tv etān samupekṣathāḥ ॥

वासुदेव उवाच । शृणु मे विस्तरेणेदं यद्वक्ष्ये भृगुनन्दन । गृहाणानुनयं चापि तपस्वी ह्यसि भार्गव ॥

vāsudeva uvāca । śr̥ṇu me vistareṇedaṁ yad vakṣye bhr̥gunandana । gr̥hāṇānunayaṁ cāpi tapasvī hy asi bhārgava ॥

श्रुत्वा त्वमेतदध्यात्मं मुञ्चेथाः शापमद्य वै । न च मां तपसाल्पेन शक्तोऽभिभवितुं पुमान् ॥

śrutvā tvam etad adhyātmaṁ muñcethāḥ śāpam adya vai । na ca māṁ tapasālpena śakto ’bhibhavituṁ pumān ॥

न च ते तपसो नाशमिच्छामि जपतां वर । तपस्ते सुमहद्दीप्तं गुरवश्चापि तोषिताः ॥

na ca te tapaso nāśam icchāmi japatāṁ vara । tapas te sumahad dīptaṁ guravaś cāpi toṣitāḥ ॥

कौमारं ब्रह्मचर्यं ते जानामि द्विजसत्तम । दुःखार्जितस्य तपसस्तस्मान्नेच्छामि ते व्ययम् ॥

kaumāraṁ brahmacaryaṁ te jānāmi dvijasattama । duḥkhārjitasya tapasas tasmān necchāmi te vyayam ॥