Adhyāya 50

ब्रह्मोवाच । भूतानामथ पञ्चानां यथैषामीश्वरं मनः । नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च ॥

brahmovāca । bhūtānām atha pañcānāṁ yathaiṣām īśvaraṁ manaḥ । niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca ॥

अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा । बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञः सर्व उच्यते ॥

adhiṣṭhātā mano nityaṁ bhūtānāṁ mahatāṁ tathā । buddhir aiśvaryam ācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate ॥

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं क्षेत्रज्ञो युञ्जते सदा ॥

indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvān iva sārathiḥ । indriyāṇi mano buddhiṁ kṣetrajño yuñjate sadā ॥

महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् । तमारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति ॥

mahābhūtasamāyuktaṁ buddhisaṁyamanaṁ ratham । tam āruhya sa bhūtātmā samantāt paridhāvati ॥

इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च । बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः ॥

indriyagrāmasaṁyukto manaḥsārathir eva ca । buddhisaṁyamano nityaṁ mahān brahmamayo rathaḥ ॥

एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम् । स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ॥

evaṁ yo vetti vidvān vai sadā brahmamayaṁ ratham । sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati ॥

अव्यक्तादि विशेषान्तं त्रसस्थावरसंकुलम् । चन्द्रसूर्यप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥

avyaktādi viśeṣāntaṁ trasasthāvarasaṁkulam । candrasūryaprabhālokaṁ grahanakṣatramaṇḍitam ॥

नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथाद्भिश्च सततं समलंकृतम् ॥

nadīparvatajālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam । vividhābhis tathādbhiś ca satataṁ samalaṁkr̥tam ॥

आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः । एतद्ब्रह्मवनं नित्यं यस्मिंश्चरति क्षेत्रवित् ॥

ājīvaḥ sarvabhūtānāṁ sarvaprāṇabhr̥tāṁ gatiḥ । etad brahmavanaṁ nityaṁ yasmiṁś carati kṣetravit ॥

लोकेऽस्मिन्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः । गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः ॥

loke ’smin yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca । tāny evāgre pralīyante paścād bhūtakr̥tā guṇāḥ । guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ ॥

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः । सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात् ॥

devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ । sarve svabhāvataḥ sr̥ṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt ॥

एते विश्वकृतो विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः । तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु । प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा ॥

ete viśvakr̥to viprā jāyante ha punaḥ punaḥ । tebhyaḥ prasūtās teṣv eva mahābhūteṣu pañcasu । pralīyante yathākālam ūrmayaḥ sāgare yathā ॥

विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतानि गच्छति । भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत्प्रजापतिम् ॥

viśvasr̥gbhyas tu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati । bhūtebhyaś cāpi pañcabhyo mukto gacchet prajāpatim ॥

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः । तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥

prajāpatir idaṁ sarvaṁ tapasaivāsr̥jat prabhuḥ । tathaiva vedān r̥ṣayas tapasā pratipedire ॥

तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा । त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः ॥

tapasaś cānupūrvyeṇa phalamūlāśinas tathā । trailokyaṁ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ ॥

ओषधान्यगदादीनी नानाविद्याश्च सर्वशः । तपसैव प्रसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥

oṣadhāny agadādīnī nānāvidyāś ca sarvaśaḥ । tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṁ hi sādhanam ॥

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥

yad durāpaṁ durāmnāyaṁ durādharṣaṁ duranvayam । tat sarvaṁ tapasā sādhyaṁ tapo hi duratikramam ॥

सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगः । तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात्ततः ॥

surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ । tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāt tataḥ ॥

मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः । यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च ॥

manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mr̥gapakṣiṇaḥ । yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca ॥

तपःपरायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा । तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः ॥

tapaḥparāyaṇā nityaṁ sidhyante tapasā sadā । tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṁ gatāḥ ॥

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः । अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः ॥

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ । ahaṁkārasamāyuktās te sakāśe prajāpateḥ ॥

ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः । प्राप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम् ॥

dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṁkr̥tāḥ । prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṁ lokam uttamam ॥

ध्यानयोगादुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा । सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवत्तया ॥

dhyānayogād upāgamya prasannamatayaḥ sadā । sukhopacayam avyaktaṁ praviśanty ātmavattayā ॥

ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः । अव्यक्तं प्रविशन्तीह महान्तं लोकमुत्तमम् ॥

dhyānayogād upāgamya nirmamā nirahaṁkr̥tāḥ । avyaktaṁ praviśantīha mahāntaṁ lokam uttamam ॥

अव्यक्तादेव संभूतः समयज्ञो गतः पुनः । तमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वमास्थाय केवलम् ॥

avyaktād eva saṁbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ । tamorajobhyāṁ nirmuktaḥ sattvam āsthāya kevalam ॥

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः । क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित् ॥

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṁ tyajati niṣkalaḥ । kṣetrajña iti taṁ vidyād yas taṁ veda sa vedavit ॥

चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः । यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा गुह्यमेतत्सनातनम् ॥

cittaṁ cittād upāgamya munir āsīta saṁyataḥ । yaccittas tanmanā bhūtvā guhyam etat sanātanam ॥

अव्यक्तादि विशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् । निबोधत यथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत ॥

avyaktādi viśeṣāntam avidyālakṣaṇaṁ smr̥tam । nibodhata yathā hīdaṁ guṇair lakṣaṇam ity uta ॥

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥

dvyakṣaras tu bhaven mr̥tyus tryakṣaraṁ brahma śāśvatam । mameti ca bhaven mr̥tyur na mameti ca śāśvatam ॥

कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः । ये तु बुद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥

karma ke cit praśaṁsanti mandabuddhitarā narāḥ । ye tu buddhā mahātmāno na praśaṁsanti karma te ॥

कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः । पुरुषं सृजतेऽविद्या अग्राह्यममृताशिनम् ॥

karmaṇā jāyate jantur mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ । puruṣaṁ sr̥jate ’vidyā agrāhyam amr̥tāśinam ॥

तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः । विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥

tasmāt karmasu niḥsnehā ye ke cit pāradarśinaḥ । vidyāmayo ’yaṁ puruṣo na tu karmamayaḥ smr̥taḥ ॥

अपूर्वममृतं नित्यं य एनमविचारिणम् । य एनं विन्दतेऽऽत्मानमग्राह्यममृताशिनम् । अग्राह्योऽमृतो भवति य एभिः कारणैर्ध्रुवः ॥

apūrvam amr̥taṁ nityaṁ ya enam avicāriṇam । ya enaṁ vindate ’’tmānam agrāhyam amr̥tāśinam । agrāhyo ’mr̥to bhavati ya ebhiḥ kāraṇair dhruvaḥ ॥

अपोह्य सर्वसंकल्पान्संयम्यात्मानमात्मनि । स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥

apohya sarvasaṁkalpān saṁyamyātmānam ātmani । sa tad brahma śubhaṁ vetti yasmād bhūyo na vidyate ॥

प्रसादेनैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् । लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥

prasādenaiva sattvasya prasādaṁ samavāpnuyāt । lakṣaṇaṁ hi prasādasya yathā syāt svapnadarśanam ॥

गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः । प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः ॥

gatir eṣā tu muktānāṁ ye jñānapariniṣṭhitāḥ । pravr̥ttayaś ca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ ॥

एषा गतिरसक्तानामेष धर्मः सनातनः । एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम् ॥

eṣā gatir asaktānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ । eṣā jñānavatāṁ prāptir etad vr̥ttam aninditam ॥

समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा । शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना ॥

samena sarvabhūteṣu niḥspr̥heṇa nirāśiṣā । śakyā gatir iyaṁ gantuṁ sarvatra samadarśinā ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः । एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ ॥

etad vaḥ sarvam ākhyātaṁ mayā viprarṣisattamāḥ । evam ācarata kṣipraṁ tataḥ siddhim avāpsyatha ॥

गुरुरुवाच । इत्युक्तास्ते तु मुनयो ब्रह्मणा गुरुणा तथा । कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकानवाप्नुवन् ॥

gurur uvāca । ity uktās te tu munayo brahmaṇā guruṇā tathā । kr̥tavanto mahātmānas tato lokān avāpnuvan ॥

त्वमप्येतन्महाभाग यथोक्तं ब्रह्मणो वचः । सम्यगाचर शुद्धात्मंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥

tvam apy etan mahābhāga yathoktaṁ brahmaṇo vacaḥ । samyag ācara śuddhātmaṁs tataḥ siddhim avāpsyasi ॥

वासुदेव उवाच । इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् । चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥

vāsudeva uvāca । ity uktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmam uttamam । cakāra sarvaṁ kaunteya tato mokṣam avāptavān ॥

कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह । तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति ॥

kr̥takr̥tyaś ca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha । tat padaṁ samanuprāpto yatra gatvā na śocati ॥

अर्जुन उवाच । को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन । श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो ॥

arjuna uvāca । ko nv asau brāhmaṇaḥ kr̥ṣṇa kaś ca śiṣyo janārdana । śrotavyaṁ cen mayaitad vai tat tvam ācakṣva me vibho ॥

वासुदेव उवाच । अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्यं च विद्धि मे । त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं मे धनंजय ॥

vāsudeva uvāca । ahaṁ gurur mahābāho manaḥ śiṣyaṁ ca viddhi me । tvatprītyā guhyam etac ca kathitaṁ me dhanaṁjaya ॥

मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह । अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत ॥

mayi ced asti te prītir nityaṁ kurukulodvaha । adhyātmam etac chrutvā tvaṁ samyag ācara suvrata ॥

ततस्त्वं सम्यगाचीर्णे धर्मेऽस्मिन्कुरुनन्दन । सर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम् ॥

tatas tvaṁ samyag ācīrṇe dharme ’smin kurunandana । sarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṁ prāpsyasi kevalam ॥

पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते । मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु ॥

pūrvam apy etad evoktaṁ yuddhakāla upasthite । mayā tava mahābāho tasmād atra manaḥ kuru ॥

मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभो । तमहं द्रष्टुमिच्छामि संमते तव फल्गुन ॥

mayā tu bharataśreṣṭha ciradr̥ṣṭaḥ pitā vibho । tam ahaṁ draṣṭum icchāmi saṁmate tava phalguna ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः । गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktavacanaṁ kr̥ṣṇaṁ pratyuvāca dhanaṁjayaḥ । gacchāvo nagaraṁ kr̥ṣṇa gajasāhvayam adya vai ॥

समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं स्वां पुरीं यातुमर्हसि ॥

sametya tatra rājānaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । samanujñāpya durdharṣaṁ svāṁ purīṁ yātum arhasi ॥