Adhyāya 49

ब्रह्मोवाच । हन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः । समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ॥

brahmovāca । hanta vaḥ saṁpravakṣyāmi yan māṁ pr̥cchatha sattamāḥ । samastam iha tac chrutvā samyag evāvadhāryatām ॥

अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् । एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ॥

ahiṁsā sarvabhūtānām etat kr̥tyatamaṁ matam । etat padam anudvignaṁ variṣṭhaṁ dharmalakṣaṇam ॥

ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः । तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥

jñānaṁ niḥśreya ity āhur vr̥ddhā niścayadarśinaḥ । tasmāj jñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ ॥

हिंसापराश्च ये लोके ये च नास्तिकवृत्तयः । लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥

hiṁsāparāś ca ye loke ye ca nāstikavr̥ttayaḥ । lobhamohasamāyuktās te vai nirayagāminaḥ ॥

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः । तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ । te ’smim̐l loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ ॥

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः । अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥

kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ । anāśīryogasaṁyuktās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा । संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥

ataḥ paraṁ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayor yathā । saṁyogo viprayogaś ca tan nibodhata sattamāḥ ॥

विषयो विषयित्वं च संबन्धोऽयमिहोच्यते । विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः ॥

viṣayo viṣayitvaṁ ca saṁbandho ’yam ihocyate । viṣayī puruṣo nityaṁ sattvaṁ ca viṣayaḥ smr̥taḥ ॥

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा । भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम् । यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥

vyākhyātaṁ pūrvakalpena maśakodumbaraṁ yathā । bhujyamānaṁ na jānīte nityaṁ sattvam acetanam । yas tv eva tu vijānīte yo bhuṅkte yaś ca bhujyate ॥

अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वमाहुर्गुणात्मकम् । निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥

anityaṁ dvaṁdvasaṁyuktaṁ sattvam āhur guṇātmakam । nirdvaṁdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ ॥

समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यते । उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥

samaḥ saṁjñāgatas tv evaṁ yadā sarvatra dr̥śyate । upabhuṅkte sadā sattvam āpaḥ puṣkaraparṇavat ॥

सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते । जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः । एवमेवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ॥

sarvair api guṇair vidvān vyatiṣakto na lipyate । jalabindur yathā lolaḥ padminīpatrasaṁsthitaḥ । evam evāpy asaṁsaktaḥ puruṣaḥ syān na saṁśayaḥ ॥

द्रव्यमात्रमभूत्सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः । यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ॥

dravyamātram abhūt sattvaṁ puruṣasyeti niścayaḥ । yathā dravyaṁ ca kartā ca saṁyogo ’py anayos tathā ॥

यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति । तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः ॥

yathā pradīpam ādāya kaś cit tamasi gacchati । tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ ॥

यावद्द्रव्यगुणस्तावत्प्रदीपः संप्रकाशते । क्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥

yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṁprakāśate । kṣīṇadravyaguṇaṁ jyotir antardhānāya gacchati ॥

व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोऽव्यक्त इष्यते । एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥

vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṁ puruṣo ’vyakta iṣyate । etad viprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ ॥

सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिमधिगच्छति । चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥

sahasreṇāpi durmedhā na vr̥ddhim adhigacchati । caturthenāpy athāṁśena buddhimān sukham edhate ॥

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः । उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥

evaṁ dharmasya vijñeyaṁ saṁsādhanam upāyataḥ । upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute ॥

यथाध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित् । क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा ॥

yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit । kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā ॥

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा । पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥

tathā karmasu vijñeyaṁ phalaṁ bhavati vā na vā । puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam ॥

यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते । अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥

yathā ca dīrgham adhvānaṁ padbhyām eva prapadyate । adr̥ṣṭapūrvaṁ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ ॥

तमेव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना । यायादश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥

tam eva ca yathādhvānaṁ rathenehāśugāminā । yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṁ gatiḥ ॥

उच्चं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम् । रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥

uccaṁ parvatam āruhya nānvavekṣeta bhūgatam । rathena rathinaṁ paśyet kliśyamānam acetanam ॥

यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति । क्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथमुत्सृज्य गच्छति ॥

yāvad rathapathas tāvad rathena sa tu gacchati । kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsr̥jya gacchati ॥

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् । समाज्ञाय महाबुद्धिरुत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥

evaṁ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit । samājñāya mahābuddhir uttarād uttarottaram ॥

यथा महार्णवं घोरमप्लवः संप्रगाहते । बाहुभ्यामेव संमोहाद्वधं चर्च्छत्यसंशयम् ॥

yathā mahārṇavaṁ ghoram aplavaḥ saṁpragāhate । bāhubhyām eva saṁmohād vadhaṁ carcchaty asaṁśayam ॥

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस्तरित्रया । अक्लान्तः सलिलं गाहेत्क्षिप्रं संतरति ध्रुवम् ॥

nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñas taritrayā । aklāntaḥ salilaṁ gāhet kṣipraṁ saṁtarati dhruvam ॥

तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः । व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ ॥

tīrṇo gacchet paraṁ pāraṁ nāvam utsr̥jya nirmamaḥ । vyākhyātaṁ pūrvakalpena yathā rathipadātinau ॥

स्नेहात्संमोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा । ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते ॥

snehāt saṁmoham āpanno nāvi dāśo yathā tathā । mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate ॥

नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् । तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥

nāvaṁ na śakyam āruhya sthale viparivartitum । tathaiva ratham āruhya nāpsu caryā vidhīyate ॥

एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक्पृथक् । यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥

evaṁ karma kr̥taṁ citraṁ viṣayasthaṁ pr̥thak pr̥thak । yathā karma kr̥taṁ loke tathā tad upapadyate ॥

यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् । मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥

yan naiva gandhino rasyaṁ na rūpasparśaśabdavat । manyante munayo buddhyā tat pradhānaṁ pracakṣate ॥

तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् । महतः प्रधानभूतस्य गुणोऽहंकार एव च ॥

tatra pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān । mahataḥ pradhānabhūtasya guṇo ’haṁkāra eva ca ॥

अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतो गुणः । पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः ॥

ahaṁkārapradhānasya mahābhūtakr̥to guṇaḥ । pr̥thaktvena hi bhūtānāṁ viṣayā vai guṇāḥ smr̥tāḥ ॥

बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् । बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥

bījadharmaṁ yathāvyaktaṁ tathaiva prasavātmakam । bījadharmā mahān ātmā prasavaś ceti naḥ śrutam ॥

बीजधर्मा त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनः । बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥

bījadharmā tv ahaṁkāraḥ prasavaś ca punaḥ punaḥ । bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai ॥

बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च न कुर्वते । विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्तं विशेषणम् ॥

bījadharmiṇa ity āhuḥ prasavaṁ ca na kurvate । viśeṣāḥ pañcabhūtānāṁ teṣāṁ vittaṁ viśeṣaṇam ॥

तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते । त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥

tatraikaguṇam ākāśaṁ dviguṇo vāyur ucyate । triguṇaṁ jyotir ity āhur āpaś cāpi caturguṇāḥ ॥

पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया त्रसस्थावरसंकुला । सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना ॥

pr̥thvī pañcaguṇā jñeyā trasasthāvarasaṁkulā । sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā ॥

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥

śabdaḥ sparśas tathā rūpaṁ raso gandhaś ca pañcamaḥ । ete pañca guṇā bhūmer vijñeyā dvijasattamāḥ ॥

पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥

pārthivaś ca sadā gandho gandhaś ca bahudhā smr̥taḥ । tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān ॥

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा । निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥

iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuro ’mlaḥ kaṭus tathā । nirhārī saṁhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca । evaṁ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ity uta ॥

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसश्चापां गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ॥

śabdaḥ sparśas tathā rūpaṁ rasaś cāpāṁ guṇāḥ smr̥tāḥ । rasajñānaṁ tu vakṣyāmi rasas tu bahudhā smr̥taḥ ॥

मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा । एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥

madhuro ’mlaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyo lavaṇas tathā । evaṁ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smr̥taḥ ॥

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते । ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥

śabdaḥ sparśas tathā rūpaṁ triguṇaṁ jyotir ucyate । jyotiṣaś ca guṇo rūpaṁ rūpaṁ ca bahudhā smr̥tam ॥

शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा । ह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्राणु वृत्तकम् ॥

śuklaṁ kr̥ṣṇaṁ tathā raktaṁ nīlaṁ pītāruṇaṁ tathā । hrasvaṁ dīrghaṁ tathā sthūlaṁ caturasrāṇu vr̥ttakam ॥

एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते । विज्ञेयं ब्राह्मणैर्नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ॥

evaṁ dvādaśavistāraṁ tejaso rūpam ucyate । vijñeyaṁ brāhmaṇair nityaṁ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ ॥

शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते । वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥

śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate । vāyoś cāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smr̥taḥ ॥

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ॥

uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca । kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mr̥duḥ ॥

एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते । विधिवद्ब्रह्मणैः सिद्धैर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

evaṁ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate । vidhivad brahmaṇaiḥ siddhair dharmajñais tattvadarśibhiḥ ॥

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥

tatraikaguṇam ākāśaṁ śabda ity eva ca smr̥taḥ । tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān ॥

षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा ॥

ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamas tathā । ataḥ paraṁ tu vijñeyo niṣādo dhaivatas tathā ॥

इष्टोऽनिष्टश्च शब्दस्तु संहतः प्रविभागवान् । एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसंभवः ॥

iṣṭo ’niṣṭaś ca śabdas tu saṁhataḥ pravibhāgavān । evaṁ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṁbhavaḥ ॥

आकाशमुत्तमं भूतमहंकारस्ततः परम् । अहंकारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ॥

ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṁkāras tataḥ param । ahaṁkārāt parā buddhir buddher ātmā tataḥ paraḥ ॥

तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । परावरज्ञो भूतानां यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥

tasmāt tu param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ । parāvarajño bhūtānāṁ yaṁ prāpyānantyam aśnute ॥