Adhyāya 48

ब्रह्मोवाच । केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं महत् । केचित्पुरुषमव्यक्तं केचित्परमनामयम् । मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम् ॥

brahmovāca । ke cid brahmamayaṁ vr̥kṣaṁ ke cid brahmamayaṁ mahat । ke cit puruṣam avyaktaṁ ke cit param anāmayam । manyante sarvam apy etad avyaktaprabhavāvyayam ॥

उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत् । आत्मानमुपसंगम्य सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

ucchvāsamātram api ced yo ’ntakāle samo bhavet । ātmānam upasaṁgamya so ’mr̥tatvāya kalpate ॥

निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि । गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम् ॥

nimeṣamātram api cet saṁyamyātmānam ātmani । gacchaty ātmaprasādena viduṣāṁ prāptim avyayām ॥

प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनः पुनः । दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः ॥

prāṇāyāmair atha prāṇān saṁyamya sa punaḥ punaḥ । daśadvādaśabhir vāpi caturviṁśāt paraṁ tataḥ ॥

एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति । अव्यक्तात्सत्त्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते ॥

evaṁ pūrvaṁ prasannātmā labhate yad yad icchati । avyaktāt sattvam udriktam amr̥tatvāya kalpate ॥

सत्त्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः । अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम् । न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं तमथो द्विजाः ॥

sattvāt parataraṁ nānyat praśaṁsantīha tadvidaḥ । anumānād vijānīmaḥ puruṣaṁ sattvasaṁśrayam । na śakyam anyathā gantuṁ puruṣaṁ tam atho dvijāḥ ॥

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् । ज्ञानं त्यागोऽथ संन्यासः सात्त्विकं वृत्तमिष्यते ॥

kṣamā dhr̥tir ahiṁsā ca samatā satyam ārjavam । jñānaṁ tyāgo ’tha saṁnyāsaḥ sāttvikaṁ vr̥ttam iṣyate ॥

एतेनैवानुमानेन मन्यन्तेऽथ मनीषिणः । सत्त्वं च पुरुषश्चैकस्तत्र नास्ति विचारणा ॥

etenaivānumānena manyante ’tha manīṣiṇaḥ । sattvaṁ ca puruṣaś caikas tatra nāsti vicāraṇā ॥

आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः । क्षेत्रज्ञसत्त्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते ॥

āhur eke ca vidvāṁso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ । kṣetrajñasattvayor aikyam ity etan nopapadyate ॥

पृथग्भूतस्ततो नित्यमित्येतदविचारितम् । पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः ॥

pr̥thagbhūtas tato nityam ity etad avicāritam । pr̥thagbhāvaś ca vijñeyaḥ sahajaś cāpi tattvataḥ ॥

तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः । मशकोदुम्बरे त्वैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते ॥

tathaivaikatvanānātvam iṣyate viduṣāṁ nayaḥ । maśakodumbare tv aikyaṁ pr̥thaktvam api dr̥śyate ॥

मत्स्यो यथान्यः स्यादप्सु संप्रयोगस्तथानयोः । संबन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णे कोकनदस्य च ॥

matsyo yathānyaḥ syād apsu saṁprayogas tathānayoḥ । saṁbandhas toyabindūnāṁ parṇe kokanadasya ca ॥

गुरुरुवाच । इत्युक्तवन्तं ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् । पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः ॥

gurur uvāca । ity uktavantaṁ te viprās tadā lokapitāmaham । punaḥ saṁśayam āpannāḥ papracchur dvijasattamāḥ ॥

ऋषय ऊचुः । किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं स्मृतम् । व्याहतामिव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । kiṁ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṁ smr̥tam । vyāhatām iva paśyāmo dharmasya vividhāṁ gatim ॥

ऊर्ध्वं देहाद्वदन्त्येके नैतदस्तीति चापरे । केचित्संशयितं सर्वं निःसंशयमथापरे ॥

ūrdhvaṁ dehād vadanty eke naitad astīti cāpare । ke cit saṁśayitaṁ sarvaṁ niḥsaṁśayam athāpare ॥

अनित्यं नित्यमित्येके नास्त्यस्तीत्यपि चापरे । एकरूपं द्विधेत्येके व्यामिश्रमिति चापरे । एकमेके पृथक्चान्ये बहुत्वमिति चापरे ॥

anityaṁ nityam ity eke nāsty astīty api cāpare । ekarūpaṁ dvidhety eke vyāmiśram iti cāpare । ekam eke pr̥thak cānye bahutvam iti cāpare ॥

मन्यन्ते ब्राह्मणा एवं प्राज्ञास्तत्त्वार्थदर्शिनः । जटाजिनधराश्चान्ये मुण्डाः केचिदसंवृताः ॥

manyante brāhmaṇā evaṁ prājñās tattvārthadarśinaḥ । jaṭājinadharāś cānye muṇḍāḥ ke cid asaṁvr̥tāḥ ॥

अस्नानं केचिदिच्छन्ति स्नानमित्यपि चापरे । आहारं केचिदिच्छन्ति केचिच्चानशने रताः ॥

asnānaṁ ke cid icchanti snānam ity api cāpare । āhāraṁ ke cid icchanti ke cic cānaśane ratāḥ ॥

कर्म केचित्प्रशंसन्ति प्रशान्तिमपि चापरे । देशकालावुभौ केचिन्नैतदस्तीति चापरे । केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्भोगान्पृथग्विधान् ॥

karma ke cit praśaṁsanti praśāntim api cāpare । deśakālāv ubhau ke cin naitad astīti cāpare । ke cin mokṣaṁ praśaṁsanti ke cid bhogān pr̥thagvidhān ॥

धनानि केचिदिच्छन्ति निर्धनत्वं तथापरे । उपास्यसाधनं त्वेके नैतदस्तीति चापरे ॥

dhanāni ke cid icchanti nirdhanatvaṁ tathāpare । upāsyasādhanaṁ tv eke naitad astīti cāpare ॥

अहिंसानिरताश्चान्ये केचिद्धिंसापरायणाः । पुण्येन यशसेत्येके नैतदस्तीति चापरे ॥

ahiṁsāniratāś cānye ke cid dhiṁsāparāyaṇāḥ । puṇyena yaśasety eke naitad astīti cāpare ॥

सद्भावनिरताश्चान्ये केचित्संशयिते स्थिताः । दुःखादन्ये सुखादन्ये ध्यानमित्यपरे स्थिताः ॥

sadbhāvaniratāś cānye ke cit saṁśayite sthitāḥ । duḥkhād anye sukhād anye dhyānam ity apare sthitāḥ ॥

यज्ञमित्यपरे धीराः प्रदानमिति चापरे । सर्वमेके प्रशंसन्ति न सर्वमिति चापरे ॥

yajñam ity apare dhīrāḥ pradānam iti cāpare । sarvam eke praśaṁsanti na sarvam iti cāpare ॥

तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जनाः । ज्ञानं संन्यासमित्येके स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥

tapas tv anye praśaṁsanti svādhyāyam apare janāḥ । jñānaṁ saṁnyāsam ity eke svabhāvaṁ bhūtacintakāḥ ॥

एवं व्युत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रधावति । निश्चयं नाधिगच्छामः संमूढाः सुरसत्तम ॥

evaṁ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati । niścayaṁ nādhigacchāmaḥ saṁmūḍhāḥ surasattama ॥

इदं श्रेय इदं श्रेय इत्येवं प्रस्थितो जनः । यो हि यस्मिन्रतो धर्मे स तं पूजयते सदा ॥

idaṁ śreya idaṁ śreya ity evaṁ prasthito janaḥ । yo hi yasmin rato dharme sa taṁ pūjayate sadā ॥

तत्र नो विहता प्रज्ञा मनश्च बहुलीकृतम् । एतदाख्यातुमिच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम ॥

tatra no vihatā prajñā manaś ca bahulīkr̥tam । etad ākhyātum icchāmaḥ śreyaḥ kim iti sattama ॥

अतः परं च यद्गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति । सत्त्वक्षेत्रज्ञयोश्चैव संबन्धः केन हेतुना ॥

ataḥ paraṁ ca yad guhyaṁ tad bhavān vaktum arhati । sattvakṣetrajñayoś caiva saṁbandhaḥ kena hetunā ॥

एवमुक्तः स तैर्विप्रैर्भगवाँल्लोकभावनः । तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान् ॥

evam uktaḥ sa tair viprair bhagavām̐l lokabhāvanaḥ । tebhyaḥ śaśaṁsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān ॥