Adhyāya 36

ब्रह्मोवाच । तदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् । नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम् ॥

brahmovāca । tad avyaktam anudriktaṁ sarvavyāpi dhruvaṁ sthiram । navadvāraṁ puraṁ vidyāt triguṇaṁ pañcadhātukam ॥

एकादशपरिक्षेपं मनो व्याकरणात्मकम् । बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत् ॥

ekādaśaparikṣepaṁ mano vyākaraṇātmakam । buddhisvāmikam ity etat param ekādaśaṁ bhavet ॥

त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनः पुनः । प्रणाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्तन्ते गुणात्मिकाः ॥

trīṇi srotāṁsi yāny asminn āpyāyante punaḥ punaḥ । praṇāḍyas tisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ ॥

तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणानेतान्प्रचक्षते । अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथान्योन्यानुजीविनः ॥

tamo rajas tathā sattvaṁ guṇān etān pracakṣate । anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ ॥

अन्योन्यापाश्रयाश्चैव तथान्योन्यानुवर्तिनः । अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्च धातवः ॥

anyonyāpāśrayāś caiva tathānyonyānuvartinaḥ । anyonyavyatiṣaktāś ca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ ॥

तमसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः । रजसश्चापि सत्त्वं स्यात्सत्त्वस्य मिथुनं तमः ॥

tamaso mithunaṁ sattvaṁ sattvasya mithunaṁ rajaḥ । rajasaś cāpi sattvaṁ syāt sattvasya mithunaṁ tamaḥ ॥

नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र प्रवर्तते । नियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते ॥

niyamyate tamo yatra rajas tatra pravartate । niyamyate rajo yatra sattvaṁ tatra pravartate ॥

नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु ॥

naiśātmakaṁ tamo vidyāt triguṇaṁ mohasaṁjñitam । adharmalakṣaṇaṁ caiva niyataṁ pāpakarmasu ॥

प्रवृत्त्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम् । प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतोत्पत्तिलक्षणम् ॥

pravr̥ttyātmakam evāhū rajaḥ paryāyakārakam । pravr̥ttaṁ sarvabhūteṣu dr̥śyatotpattilakṣaṇam ॥

प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधानता । सात्त्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम् ॥

prakāśaṁ sarvabhūteṣu lāghavaṁ śraddadhānatā । sāttvikaṁ rūpam evaṁ tu lāghavaṁ sādhusaṁmitam ॥

एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः । समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि वित्त मे ॥

eteṣāṁ guṇatattvaṁ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ । samāsavyāsayuktāni tattvatas tāni vitta me ॥

संमोहोऽज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयः । स्वप्नः स्तम्भो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम् ॥

saṁmoho ’jñānam atyāgaḥ karmaṇām avinirṇayaḥ । svapnaḥ stambho bhayaṁ lobhaḥ śokaḥ sukr̥tadūṣaṇam ॥

अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता । निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता ॥

asmr̥tiś cāvipākaś ca nāstikyaṁ bhinnavr̥ttitā । nirviśeṣatvam andhatvaṁ jaghanyaguṇavr̥ttitā ॥

अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता । अमैत्री विकृतो भावो अश्रद्धा मूढभावना ॥

akr̥te kr̥tamānitvam ajñāne jñānamānitā । amaitrī vikr̥to bhāvo aśraddhā mūḍhabhāvanā ॥

अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना । गुरुत्वं सन्नभावत्वमसितत्वमवाग्गतिः ॥

anārjavam asaṁjñatvaṁ karma pāpam acetanā । gurutvaṁ sannabhāvatvam asitatvam avāg gatiḥ ॥

सर्व एते गुणा विप्रास्तामसाः संप्रकीर्तिताः । ये चान्ये नियता भावा लोकेऽस्मिन्मोहसंज्ञिताः ॥

sarva ete guṇā viprās tāmasāḥ saṁprakīrtitāḥ । ye cānye niyatā bhāvā loke ’smin mohasaṁjñitāḥ ॥

तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः । परिवादकथा नित्यं देवब्राह्मणवैदिकाः ॥

tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ । parivādakathā nityaṁ devabrāhmaṇavaidikāḥ ॥

अत्यागश्चाभिमानश्च मोहो मन्युस्तथाक्षमा । मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते ॥

atyāgaś cābhimānaś ca moho manyus tathākṣamā । matsaraś caiva bhūteṣu tāmasaṁ vr̥ttam iṣyate ॥

वृथारम्भाश्च ये केचिद्वृथादानानि यानि च । वृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते ॥

vr̥thārambhāś ca ye ke cid vr̥thādānāni yāni ca । vr̥thābhakṣaṇam ity etat tāmasaṁ vr̥ttam iṣyate ॥

अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमतिमानिता । अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते ॥

ativādo ’titikṣā ca mātsaryam atimānitā । aśraddadhānatā caiva tāmasaṁ vr̥ttam iṣyate ॥

एवंविधास्तु ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणः । मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः ॥

evaṁvidhās tu ye ke cil loke ’smin pāpakarmiṇaḥ । manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ ॥

तेषां योनिं प्रवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम् । अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः ॥

teṣāṁ yoniṁ pravakṣyāmi niyatāṁ pāpakarmaṇām । avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ ॥

स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च । क्रव्यादा दन्दशूकाश्च कृमिकीटविहंगमाः ॥

sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca । kravyādā dandaśūkāś ca kr̥mikīṭavihaṁgamāḥ ॥

अण्डजा जन्तवो ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः । उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः ॥

aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ । unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ ॥

मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः । अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः ॥

magnās tamasi durvr̥ttāḥ svakarmakr̥talakṣaṇāḥ । avāksrotasa ity ete magnās tamasi tāmasāḥ ॥

तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम् । यथा ते सुकृताँल्लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः ॥

teṣām utkarṣam udrekaṁ vakṣyāmy aham ataḥ param । yathā te sukr̥tām̐l lokām̐l labhante puṇyakarmiṇaḥ ॥

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु । स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम् ॥

anyathā pratipannās tu vivr̥ddhā ye ca karmasu । svakarmaniratānāṁ ca brāhmaṇānāṁ śubhaiṣiṇām ॥

संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम् । स्वर्गं गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥

saṁskāreṇordhvam āyānti yatamānāḥ salokatām । svargaṁ gacchanti devānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ ॥

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धाः स्वेषु कर्मसु । पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः ॥

anyathā pratipannās tu vivr̥ddhāḥ sveṣu karmasu । punarāvr̥ttidharmāṇas te bhavantīha mānuṣāḥ ॥

पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः । वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥

pāpayoniṁ samāpannāś caṇḍālā mūkacūcukāḥ । varṇān paryāyaśaś cāpi prāpnuvanty uttarottaram ॥

शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः । स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे ॥

śūdrayonim atikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ । srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe ॥

अभिषङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः । ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः ॥

abhiṣaṅgas tu kāmeṣu mahāmoha iti smr̥taḥ । r̥ṣayo munayo devā muhyanty atra sukhepsavaḥ ॥

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रः क्रोधसंज्ञितः । मरणं त्वन्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते ॥

tamo moho mahāmohas tāmisraḥ krodhasaṁjñitaḥ । maraṇaṁ tv andhatāmisraṁ tāmisraṁ krodha ucyate ॥

भावतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः । सर्वमेतत्तमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि ॥

bhāvato guṇataś caiva yonitaś caiva tattvataḥ । sarvam etat tamo viprāḥ kīrtitaṁ vo yathāvidhi ॥

को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यति । अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तत्त्वलक्षणम् ॥

ko nv etad budhyate sādhu ko nv etat sādhu paśyati । atattve tattvadarśī yas tamasas tattvalakṣaṇam ॥

तमोगुणा वो बहुधा प्रकीर्तिता; यथावदुक्तं च तमः परावरम् । नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा; स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते ॥

tamoguṇā vo bahudhā prakīrtitā; yathāvad uktaṁ ca tamaḥ parāvaram । naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate ॥