Adhyāya 35

अर्जुन उवाच । ब्रह्म यत्परमं वेद्यं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः ॥

arjuna uvāca । brahma yat paramaṁ vedyaṁ tan me vyākhyātum arhasi । bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ ॥

वासुदेव उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥

vāsudeva uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । saṁvādaṁ mokṣasaṁyuktaṁ śiṣyasya guruṇā saha ॥

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम् । शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किं स्विच्छ्रेयः परंतप ॥

kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryaṁ saṁśitavratam । śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṁ svic chreyaḥ paraṁtapa ॥

भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपरायणः । याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां तद्विचक्ष्व मे ॥

bhagavantaṁ prapanno ’haṁ niḥśreyasaparāyaṇaḥ । yāce tvāṁ śirasā vipra yad brūyāṁ tad vicakṣva me ॥

तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह । कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज ॥

tam evaṁvādinaṁ pārtha śiṣyaṁ gurur uvāca ha । kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṁśayo dvija ॥

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः । प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते ॥

ity uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ । prāñjaliḥ paripapraccha yat tac chr̥ṇu mahāmate ॥

शिष्य उवाच । कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम् । कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥

śiṣya uvāca । kutaś cāhaṁ kutaś ca tvaṁ tat satyaṁ brūhi yat param । kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ॥

केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुः किमात्मकम् । किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः । के पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम् ॥

kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kimātmakam । kiṁ satyaṁ kiṁ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ । ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṁ sukhaṁ kiṁ ca duṣkr̥tam ॥

एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सत्तम । वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः ॥

etān me bhagavan praśnān yāthātathyena sattama । vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ ॥

वासुदेव उवाच । तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते । शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने । छायाभूताय दान्ताय यतये ब्रह्मचारिणे ॥

vāsudeva uvāca । tasmai saṁpratipannāya yathāvat paripr̥cchate । śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine । chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe ॥

तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः । गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम ॥

tān praśnān abravīt pārtha medhāvī sa dhr̥tavrataḥ । guruḥ kurukulaśreṣṭha samyak sarvān ariṁdama ॥

ब्रह्मप्रोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम् । वेदविद्यासमावाप्यं तत्त्वभूतार्थभावनम् ॥

brahmaproktam idaṁ dharmam r̥ṣipravarasevitam । vedavidyāsamāvāpyaṁ tattvabhūtārthabhāvanam ॥

भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् । सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम् ॥

bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam । siddhasaṁghaparijñātaṁ purākalpaṁ sanātanam ॥

प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते । बुद्ध्वा यदिह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः ॥

pravakṣye ’haṁ mahāprājña padam uttamam adya te । buddhvā yad iha saṁsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ ॥

उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम् । बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा ॥

upagamyarṣayaḥ pūrvaṁ jijñāsantaḥ parasparam । br̥haspatibharadvājau gautamo bhārgavas tathā ॥

वसिष्ठः काश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च । मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्ताः स्वकर्मभिः ॥

vasiṣṭhaḥ kāśyapaś caiva viśvāmitro ’trir eva ca । mārgān sarvān parikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ ॥

ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः । ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम् ॥

r̥ṣim āṅgirasaṁ vr̥ddhaṁ puraskr̥tya tu te dvijāḥ । dadr̥śur brahmabhavane brahmāṇaṁ vītakalmaṣam ॥

तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः । पप्रच्छुर्विनयोपेता निःश्रेयसमिदं परम् ॥

taṁ praṇamya mahātmānaṁ sukhāsīnaṁ maharṣayaḥ । papracchur vinayopetā niḥśreyasam idaṁ param ॥

कथं कर्म क्रियात्साधु कथं मुच्येत किल्बिषात् । के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतम् ॥

kathaṁ karma kriyāt sādhu kathaṁ mucyeta kilbiṣāt । ke no mārgāḥ śivāś ca syuḥ kiṁ satyaṁ kiṁ ca duṣkr̥tam ॥

केनोभौ कर्मपन्थानौ महत्त्वं केन विन्दति । प्रलयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥

kenobhau karmapanthānau mahattvaṁ kena vindati । pralayaṁ cāpavargaṁ ca bhūtānāṁ prabhavāpyayau ॥

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम् ॥

ity uktaḥ sa muniśreṣṭhair yad āha prapitāmahaḥ । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi śr̥ṇu śiṣya yathāgamam ॥

ब्रह्मोवाच । सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च । तपसा तानि जीवन्ति इति तद्वित्त सुव्रताः ॥

brahmovāca । satyād bhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca । tapasā tāni jīvanti iti tad vitta suvratāḥ ॥

स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तन्ते स्वेन कर्मणा । सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम् ॥

svāṁ yoniṁ punar āgamya vartante svena karmaṇā । satyaṁ hi guṇasaṁyuktaṁ niyataṁ pañcalakṣaṇam ॥

ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः । सत्याद्भूतानि जातानि भूतं सत्यमयं महत् ॥

brahma satyaṁ tapaḥ satyaṁ satyaṁ caiva prajāpatiḥ । satyād bhūtāni jātāni bhūtaṁ satyamayaṁ mahat ॥

तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः । अतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः ॥

tasmāt satyāśrayā viprā nityaṁ yogaparāyaṇāḥ । atītakrodhasaṁtāpā niyatā dharmasetavaḥ ॥

अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शाश्वतान्लोकभावनान् ॥

anyonyaniyatān vaidyān dharmasetupravartakān । tān ahaṁ saṁpravakṣyāmi śāśvatān lokabhāvanān ॥

चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चतुरश्चाश्रमान्पृथक् । धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः ॥

cāturvidyaṁ tathā varṇāṁś caturaś cāśramān pr̥thak । dharmam ekaṁ catuṣpādaṁ nityam āhur manīṣiṇaḥ ॥

पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः । नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः ॥

panthānaṁ vaḥ pravakṣyāmi śivaṁ kṣemakaraṁ dvijāḥ । niyataṁ brahmabhāvāya yātaṁ pūrvaṁ manīṣibhiḥ ॥

गदतस्तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम् । निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम् ॥

gadatas taṁ mamādyeha panthānaṁ durvidaṁ param । nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṁ padam ॥

ब्रह्मचारिकमेवाहुराश्रमं प्रथमं पदम् । गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम् । ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम् ॥

brahmacārikam evāhur āśramaṁ prathamaṁ padam । gārhasthyaṁ tu dvitīyaṁ syād vānaprastham ataḥ param । tataḥ paraṁ tu vijñeyam adhyātmaṁ paramaṁ padam ॥

ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः । नोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यति । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत ॥

jyotir ākāśam ādityo vāyur indraḥ prajāpatiḥ । nopaiti yāvad adhyātmaṁ tāvad etān na paśyati । tasyopāyaṁ pravakṣyāmi purastāt taṁ nibodhata ॥

फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने । वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते ॥

phalamūlānilabhujāṁ munīnāṁ vasatāṁ vane । vānaprasthaṁ dvijātīnāṁ trayāṇām upadiśyate ॥

सर्वेषामेव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद्विधीयते । श्रद्धालक्षणमित्येवं धर्मं धीराः प्रचक्षते ॥

sarveṣām eva varṇānāṁ gārhasthyaṁ tad vidhīyate । śraddhālakṣaṇam ity evaṁ dharmaṁ dhīrāḥ pracakṣate ॥

इत्येते देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः । सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः ॥

ity ete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ । sadbhir adhyāsitā dhīraiḥ karmabhir dharmasetavaḥ ॥

एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः । कालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ ॥

eteṣāṁ pr̥thag adhyāste yo dharmaṁ saṁśitavrataḥ । kālāt paśyati bhūtānāṁ sadaiva prabhavāpyayau ॥

अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना । विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः ॥

atas tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā । viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ ॥

महानात्मा तथाव्यक्तमहंकारस्तथैव च । इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च ॥

mahān ātmā tathāvyaktam ahaṁkāras tathaiva ca । indriyāṇi daśaikaṁ ca mahābhūtāni pañca ca ॥

विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः । चतुर्विंशतिरेषा वस्तत्त्वानां संप्रकीर्तिता ॥

viśeṣāḥ pañcabhūtānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ । caturviṁśatir eṣā vas tattvānāṁ saṁprakīrtitā ॥

तत्त्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ । स धीरः सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति ॥

tattvānām atha yo veda sarveṣāṁ prabhavāpyayau । sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na moham adhigacchati ॥

तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं; गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताः । विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं; स सर्वलोकानमलान्समश्नुते ॥

tattvāni yo vedayate yathātathaṁ; guṇāṁś ca sarvān akhilāś ca devatāḥ । vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṁ; sa sarvalokān amalān samaśnute ॥