Adhyāya 37

ब्रह्मोवाच । रजोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः । निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च सर्वशः ॥

brahmovāca । rajo ’haṁ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ । nibodhata mahābhāgā guṇavr̥ttaṁ ca sarvaśaḥ ॥

संघातो रूपमायासः सुखदुःखे हिमातपौ । ऐश्वर्यं विग्रहः संधिर्हेतुवादोऽरतिः क्षमा ॥

saṁghāto rūpam āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau । aiśvaryaṁ vigrahaḥ saṁdhir hetuvādo ’ratiḥ kṣamā ॥

बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि । ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम् ॥

balaṁ śauryaṁ mado roṣo vyāyāmakalahāv api । īrṣyepsā paiśunaṁ yuddhaṁ mamatvaṁ paripālanam ॥

वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च । निकृन्त छिन्धि भिन्धीति परमर्मावकर्तनम् ॥

vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca । nikr̥nta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanam ॥

उग्रं दारुणमाक्रोशः परवित्तानुशासनम् । लोकचिन्ता विचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम् ॥

ugraṁ dāruṇam ākrośaḥ paravittānuśāsanam । lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam ॥

मृषावादो मृषादानं विकल्पः परिभाषणम् । निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परितर्पणम् ॥

mr̥ṣāvādo mr̥ṣādānaṁ vikalpaḥ paribhāṣaṇam । nindā stutiḥ praśaṁsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam ॥

परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः । व्यूहोऽनयः प्रमादश्च परितापः परिग्रहः ॥

paricaryā ca śuśrūṣā sevā tr̥ṣṇā vyapāśrayaḥ । vyūho ’nayaḥ pramādaś ca paritāpaḥ parigrahaḥ ॥

संस्कारा ये च लोकेऽस्मिन्प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् । नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च ॥

saṁskārā ye ca loke ’smin pravartante pr̥thak pr̥thak । nr̥ṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca ॥

संतापोऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये । प्रदानमाशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति ॥

saṁtāpo ’pratyayaś caiva vratāni niyamāś ca ye । pradānam āśīryuktaṁ ca satataṁ me bhavatv iti ॥

स्वधाकारो नमस्कारः स्वाहाकारो वषट्क्रिया । याजनाध्यापने चोभे तथैवाहुः परिग्रहम् ॥

svadhākāro namaskāraḥ svāhākāro vaṣaṭkriyā । yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham ॥

इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः । अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च ॥

idaṁ me syād idaṁ me syāt sneho guṇasamudbhavaḥ । abhidrohas tathā māyā nikr̥tir māna eva ca ॥

स्तैन्यं हिंसा परीवादः परितापः प्रजागरः । स्तम्भो दम्भोऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम् ॥

stainyaṁ hiṁsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ । stambho dambho ’tha rāgaś ca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam ॥

द्यूतं च जनवादश्च संबन्धाः स्त्रीकृताश्च ये । नृत्तवादित्रगीतानि प्रसङ्गा ये च केचन । सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः संप्रकीर्तिताः ॥

dyūtaṁ ca janavādaś ca saṁbandhāḥ strīkr̥tāś ca ye । nr̥ttavāditragītāni prasaṅgā ye ca ke cana । sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṁprakīrtitāḥ ॥

भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः । त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोऽर्थः काम इत्यपि ॥

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṁ bhāvānāṁ bhuvi bhāvanāḥ । trivarganiratā nityaṁ dharmo ’rthaḥ kāma ity api ॥

कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः । अर्वाक्स्रोतस इत्येते तैजसा रजसावृताः ॥

kāmavr̥ttāḥ pramodante sarvakāmasamr̥ddhibhiḥ । arvāksrotasa ity ete taijasā rajasāvr̥tāḥ ॥

अस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः । प्रेत्यभाविकमीहन्त इह लौकिकमेव च । ददति प्रतिगृह्णन्ति जपन्त्यथ च जुह्वति ॥

asmim̐l loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ । pretyabhāvikam īhanta iha laukikam eva ca । dadati pratigr̥hṇanti japanty atha ca juhvati ॥

रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता; यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च । नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा; स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते ॥

rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā; yathāvad uktaṁ guṇavr̥ttam eva ca । naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa rājasaiḥ sarvaguṇair vimucyate ॥