ब्राह्मण उवाच । त्रयो वै रिपवो लोके नव वै गुणतः स्मृताः । हर्षः स्तम्भोऽभिमानश्च त्रयस्ते सात्त्विका गुणाः ॥
brāhmaṇa uvāca । trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smr̥tāḥ । harṣaḥ stambho ’bhimānaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ ॥
Who speaks here ब्राह्मण brāhmaṇa
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §30–32 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
ब्राह्मण उवाच । त्रयो वै रिपवो लोके नव वै गुणतः स्मृताः । हर्षः स्तम्भोऽभिमानश्च त्रयस्ते सात्त्विका गुणाः ॥
brāhmaṇa uvāca । trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smr̥tāḥ । harṣaḥ stambho ’bhimānaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ ॥
शोकः क्रोधोऽतिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः । स्वप्नस्तन्द्री च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः ॥
śokaḥ krodho ’tisaṁrambho rājasās te guṇāḥ smr̥tāḥ । svapnas tandrī ca mohaś ca trayas te tāmasā guṇāḥ ॥
एतान्निकृत्य धृतिमान्बाणसंघैरतन्द्रितः । जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥
etān nikr̥tya dhr̥timān bāṇasaṁghair atandritaḥ । jetuṁ parān utsahate praśāntātmā jitendriyaḥ ॥
अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जनाः । अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं प्रशासता ॥
atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ । ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṁ praśāsatā ॥
समुदीर्णेषु दोषेषु वध्यमानेषु साधुषु । जग्राह तरसा राज्यमम्बरीष इति श्रुतिः ॥
samudīrṇeṣu doṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu । jagrāha tarasā rājyam ambarīṣa iti śrutiḥ ॥
स निगृह्य महादोषान्साधून्समभिपूज्य च । जगाम महतीं सिद्धिं गाथां चेमां जगाद ह ॥
sa nigr̥hya mahādoṣān sādhūn samabhipūjya ca । jagāma mahatīṁ siddhiṁ gāthāṁ cemāṁ jagāda ha ॥
भूयिष्ठं मे जिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः । एको दोषोऽवशिष्टस्तु वध्यः स न हतो मया ॥
bhūyiṣṭhaṁ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ । eko doṣo ’vaśiṣṭas tu vadhyaḥ sa na hato mayā ॥
येन युक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति । तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानो न बुध्यते ॥
yena yukto jantur ayaṁ vaitr̥ṣṇyaṁ nādhigacchati । tr̥ṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate ॥
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्तः सेवते नरः । तं लोभमसिभिस्तीक्ष्णैर्निकृन्तन्तं निकृन्तत ॥
akāryam api yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ । taṁ lobham asibhis tīkṣṇair nikr̥ntantaṁ nikr̥ntata ॥
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रसज्यते । स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान्गुणान् ॥
lobhād dhi jāyate tr̥ṣṇā tataś cintā prasajyate । sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṁ rājasān guṇān ॥
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धनः; पुनः पुनर्जायति कर्म चेहते । जन्मक्षये भिन्नविकीर्णदेहः; पुनर्मृत्युं गच्छति जन्मनि स्वे ॥
sa tair guṇaiḥ saṁhatadehabandhanaḥ; punaḥ punar jāyati karma cehate । janmakṣaye bhinnavikīrṇadehaḥ; punar mr̥tyuṁ gacchati janmani sve ॥
तस्मादेनं सम्यगवेक्ष्य लोभं; निगृह्य धृत्यात्मनि राज्यमिच्छेत् । एतद्राज्यं नान्यदस्तीति विद्या;द्यस्त्वत्र राजा विजितो ममैकः ॥
tasmād enaṁ samyag avekṣya lobhaṁ; nigr̥hya dhr̥tyātmani rājyam icchet । etad rājyaṁ nānyad astīti vidyād; yas tv atra rājā vijito mamaikaḥ ॥
इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना । आधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभमेकं निकृन्तता ॥
iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā । ādhirājyaṁ puraskr̥tya lobham ekaṁ nikr̥ntatā ॥