Adhyāya 32

ब्राह्मण उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ब्राह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि ॥

brāhmaṇa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । brāhmaṇasya ca saṁvādaṁ janakasya ca bhāmini ॥

ब्राह्मणं जनको राजा सन्नं कस्मिंश्चिदागमे । विषये मे न वस्तव्यमिति शिष्ट्यर्थमब्रवीत् ॥

brāhmaṇaṁ janako rājā sannaṁ kasmiṁś cid āgame । viṣaye me na vastavyam iti śiṣṭyartham abravīt ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम् । आचक्ष्व विषयं राजन्यावांस्तव वशे स्थितः ॥

ity uktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam । ācakṣva viṣayaṁ rājan yāvāṁs tava vaśe sthitaḥ ॥

सोऽन्यस्य विषये राज्ञो वस्तुमिच्छाम्यहं विभो । वचस्ते कर्तुमिच्छामि यथाशास्त्रं महीपते ॥

so ’nyasya viṣaye rājño vastum icchāmy ahaṁ vibho । vacas te kartum icchāmi yathāśāstraṁ mahīpate ॥

इत्युक्तः स तदा राजा ब्राह्मणेन यशस्विना । मुहुरुष्णं च निःश्वस्य न स तं प्रत्यभाषत ॥

ity uktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā । muhur uṣṇaṁ ca niḥśvasya na sa taṁ pratyabhāṣata ॥

तमासीनं ध्यायमानं राजानममितौजसम् । कश्मलं सहसागच्छद्भानुमन्तमिव ग्रहः ॥

tam āsīnaṁ dhyāyamānaṁ rājānam amitaujasam । kaśmalaṁ sahasāgacchad bhānumantam iva grahaḥ ॥

समाश्वास्य ततो राजा व्यपेते कश्मले तदा । ततो मुहूर्तादिव तं ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥

samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā । tato muhūrtād iva taṁ brāhmaṇaṁ vākyam abravīt ॥

पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति । विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन्पृथिवीमिमाम् ॥

pitr̥paitāmahe rājye vaśye janapade sati । viṣayaṁ nādhigacchāmi vicinvan pr̥thivīm imām ॥

नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया । नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया ॥

nādhyagacchaṁ yadā pr̥thvyāṁ mithilā mārgitā mayā । nādhyagacchaṁ yadā tasyāṁ svaprajā mārgitā mayā ॥

नाध्यगच्छं यदा तासु तदा मे कश्मलोऽभवत् । ततो मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनरुपस्थिता ॥

nādhyagacchaṁ yadā tāsu tadā me kaśmalo ’bhavat । tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā ॥

तया न विषयं मन्ये सर्वो वा विषयो मम । आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम । उष्यतां यावदुत्साहो भुज्यतां यावदिष्यते ॥

tayā na viṣayaṁ manye sarvo vā viṣayo mama । ātmāpi cāyaṁ na mama sarvā vā pr̥thivī mama । uṣyatāṁ yāvad utsāho bhujyatāṁ yāvad iṣyate ॥

पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति । ब्रूहि कां बुद्धिमास्थाय ममत्वं वर्जितं त्वया ॥

pitr̥paitāmahe rājye vaśye janapade sati । brūhi kāṁ buddhim āsthāya mamatvaṁ varjitaṁ tvayā ॥

कां वा बुद्धिं विनिश्चित्य सर्वो वै विषयस्तव । नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव ॥

kāṁ vā buddhiṁ viniścitya sarvo vai viṣayas tava । nāvaiṣi viṣayaṁ yena sarvo vā viṣayas tava ॥

जनक उवाच । अन्तवन्त इहारम्भा विदिताः सर्वकर्मसु । नाध्यगच्छमहं यस्मान्ममेदमिति यद्भवेत् ॥

janaka uvāca । antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu । nādhyagaccham ahaṁ yasmān mamedam iti yad bhavet ॥

कस्येदमिति कस्य स्वमिति वेदवचस्तथा । नाध्यगच्छमहं बुद्ध्या ममेदमिति यद्भवेत् ॥

kasyedam iti kasya svam iti vedavacas tathā । nādhyagaccham ahaṁ buddhyā mamedam iti yad bhavet ॥

एतां बुद्धिं विनिश्चित्य ममत्वं वर्जितं मया । शृणु बुद्धिं तु यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम ॥

etāṁ buddhiṁ viniścitya mamatvaṁ varjitaṁ mayā । śr̥ṇu buddhiṁ tu yāṁ jñātvā sarvatra viṣayo mama ॥

नाहमात्मार्थमिच्छामि गन्धान्घ्राणगतानपि । तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥

nāham ātmārtham icchāmi gandhān ghrāṇagatān api । tasmān me nirjitā bhūmir vaśe tiṣṭhati nityadā ॥

नाहमात्मार्थमिच्छामि रसानास्येऽपि वर्ततः । आपो मे निर्जितास्तस्माद्वशे तिष्ठन्ति नित्यदा ॥

nāham ātmārtham icchāmi rasān āsye ’pi vartataḥ । āpo me nirjitās tasmād vaśe tiṣṭhanti nityadā ॥

नाहमात्मार्थमिच्छामि रूपं ज्योतिश्च चक्षुषा । तस्मान्मे निर्जितं ज्योतिर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥

nāham ātmārtham icchāmi rūpaṁ jyotiś ca cakṣuṣā । tasmān me nirjitaṁ jyotir vaśe tiṣṭhati nityadā ॥

नाहमात्मार्थमिच्छामि स्पर्शांस्त्वचि गताश्च ये । तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥

nāham ātmārtham icchāmi sparśāṁs tvaci gatāś ca ye । tasmān me nirjito vāyur vaśe tiṣṭhati nityadā ॥

नाहमात्मार्थमिच्छामि शब्दाञ्श्रोत्रगतानपि । तस्मान्मे निर्जिताः शब्दा वशे तिष्ठन्ति नित्यदा ॥

nāham ātmārtham icchāmi śabdāñ śrotragatān api । tasmān me nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā ॥

नाहमात्मार्थमिच्छामि मनो नित्यं मनोन्तरे । मनो मे निर्जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा ॥

nāham ātmārtham icchāmi mano nityaṁ manontare । mano me nirjitaṁ tasmād vaśe tiṣṭhati nityadā ॥

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भूतेभ्योऽतिथिभिः सह । इत्यर्थं सर्व एवेमे समारम्भा भवन्ति वै ॥

devebhyaś ca pitr̥bhyaś ca bhūtebhyo ’tithibhiḥ saha । ityarthaṁ sarva eveme samārambhā bhavanti vai ॥

ततः प्रहस्य जनकं ब्राह्मणः पुनरब्रवीत् । त्वज्जिज्ञासार्थमद्येह विद्धि मां धर्ममागतम् ॥

tataḥ prahasya janakaṁ brāhmaṇaḥ punar abravīt । tvajjijñāsārtham adyeha viddhi māṁ dharmam āgatam ॥

त्वमस्य ब्रह्मनाभस्य बुद्ध्यारस्यानिवर्तिनः । सत्त्वनेमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैकः प्रवर्तकः ॥

tvam asya brahmanābhasya buddhyārasyānivartinaḥ । sattvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ ॥