Adhyāya 24

ब्राह्मण उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥

brāhmaṇa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradasya ca saṁvādam r̥ṣer devamatasya ca ॥

देवमत उवाच । जन्तोः संजायमानस्य किं नु पूर्वं प्रवर्तते । प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥

devamata uvāca । jantoḥ saṁjāyamānasya kiṁ nu pūrvaṁ pravartate । prāṇo ’pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca ॥

नारद उवाच । येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् । प्राणद्वंद्वं च विज्ञेयं तिर्यगं चोर्ध्वगं च यत् ॥

nārada uvāca । yenāyaṁ sr̥jyate jantus tato ’nyaḥ pūrvam eti tam । prāṇadvaṁdvaṁ ca vijñeyaṁ tiryagaṁ cordhvagaṁ ca yat ॥

देवमत उवाच । केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् । प्राणद्वंद्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वं च निश्चयात् ॥

devamata uvāca । kenāyaṁ sr̥jyate jantuḥ kaś cānyaḥ pūrvam eti tam । prāṇadvaṁdvaṁ ca me brūhi tiryag ūrdhvaṁ ca niścayāt ॥

नारद उवाच । संकल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते । रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥

nārada uvāca । saṁkalpāj jāyate harṣaḥ śabdād api ca jāyate । rasāt saṁjāyate cāpi rūpād api ca jāyate ॥

स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते । एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनसंभवः ॥

sparśāt saṁjāyate cāpi gandhād api ca jāyate । etad rūpam udānasya harṣo mithunasaṁbhavaḥ ॥

कामात्संजायते शुक्रं कामात्संजायते रसः । समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥

kāmāt saṁjāyate śukraṁ kāmāt saṁjāyate rasaḥ । samānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite ॥

शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते । प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥

śukrāc choṇitasaṁsr̥ṣṭāt pūrvaṁ prāṇaḥ pravartate । prāṇena vikr̥te śukre tato ’pānaḥ pravartate ॥

प्राणापानाविदं द्वंद्वमवाक्चोर्ध्वं च गच्छतः । व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वंद्वत्वमुच्यते ॥

prāṇāpānāv idaṁ dvaṁdvam avāk cordhvaṁ ca gacchataḥ । vyānaḥ samānaś caivobhau tiryag dvaṁdvatvam ucyate ॥

अग्निर्वै देवताः सर्वा इति वेदस्य शासनम् । संजायते ब्राह्मणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥

agnir vai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanam । saṁjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṁ buddhisamanvitam ॥

तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुरेतसः । सत्त्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥

tasya dhūmas tamorūpaṁ rajo bhasma suretasaḥ । sattvaṁ saṁjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ ॥

आघारौ समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः । प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

āghārau samāno vyānaś ca iti yajñavido viduḥ । prāṇāpānāv ājyabhāgau tayor madhye hutāśanaḥ । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥

निर्द्वंद्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणु ॥

nirdvaṁdvam iti yat tv etat tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

अहोरात्रमिदं द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

ahorātram idaṁ dvaṁdvaṁ tayor madhye hutāśanaḥ । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥

उभे चैवायने द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

ubhe caivāyane dvaṁdvaṁ tayor madhye hutāśanaḥ । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥

उभे सत्यानृते द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

ubhe satyānr̥te dvaṁdvaṁ tayor madhye hutāśanaḥ । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥

उभे शुभाशुभे द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

ubhe śubhāśubhe dvaṁdvaṁ tayor madhye hutāśanaḥ । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥

सच्चासच्चैव तद्द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

sac cāsac caiva tad dvaṁdvaṁ tayor madhye hutāśanaḥ । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥

प्रथमं समानो व्यानो व्यस्यते कर्म तेन तत् । तृतीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥

prathamaṁ samāno vyāno vyasyate karma tena tat । tr̥tīyaṁ tu samānena punar eva vyavasyate ॥

शान्त्यर्थं वामदेवं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥

śāntyarthaṁ vāmadevaṁ ca śāntir brahma sanātanam । etad rūpam udānasya paramaṁ brāhmaṇā viduḥ ॥