Adhyāya 25

ब्राह्मण उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । चातुर्होत्रविधानस्य विधानमिह यादृशम् ॥

brāhmaṇa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । cāturhotravidhānasya vidhānam iha yādr̥śam ॥

तस्य सर्वस्य विधिवद्विधानमुपदेक्ष्यते । शृणु मे गदतो भद्रे रहस्यमिदमुत्तमम् ॥

tasya sarvasya vidhivad vidhānam upadekṣyate । śr̥ṇu me gadato bhadre rahasyam idam uttamam ॥

करणं कर्म कर्ता च मोक्ष इत्येव भामिनि । चत्वार एते होतारो यैरिदं जगदावृतम् ॥

karaṇaṁ karma kartā ca mokṣa ity eva bhāmini । catvāra ete hotāro yair idaṁ jagad āvr̥tam ॥

होतॄणां साधनं चैव शृणु सर्वमशेषतः । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् । मनो बुद्धिश्च सप्तैते विज्ञेया गुणहेतवः ॥

hotr̥̄ṇāṁ sādhanaṁ caiva śr̥ṇu sarvam aśeṣataḥ । ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṁ ca pañcamam । mano buddhiś ca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ ॥

गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पञ्चमः । मन्तव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैते कर्महेतवः ॥

gandho rasaś ca rūpaṁ ca śabdaḥ sparśaś ca pañcamaḥ । mantavyam atha boddhavyaṁ saptaite karmahetavaḥ ॥

घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः । मन्ता बोद्धा च सप्तैते विज्ञेयाः कर्तृहेतवः ॥

ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ । mantā boddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartr̥hetavaḥ ॥

स्वगुणं भक्षयन्त्येते गुणवन्तः शुभाशुभम् । अहं च निर्गुणोऽत्रेति सप्तैते मोक्षहेतवः ॥

svaguṇaṁ bhakṣayanty ete guṇavantaḥ śubhāśubham । ahaṁ ca nirguṇo ’treti saptaite mokṣahetavaḥ ॥

विदुषां बुध्यमानानां स्वं स्वं स्थानं यथाविधि । गुणास्ते देवताभूताः सततं भुञ्जते हविः ॥

viduṣāṁ budhyamānānāṁ svaṁ svaṁ sthānaṁ yathāvidhi । guṇās te devatābhūtāḥ satataṁ bhuñjate haviḥ ॥

अदन्ह्यविद्वानन्नानि ममत्वेनोपपद्यते । आत्मार्थं पाचयन्नित्यं ममत्वेनोपहन्यते ॥

adan hy avidvān annāni mamatvenopapadyate । ātmārthaṁ pācayan nityaṁ mamatvenopahanyate ॥

अभक्ष्यभक्षणं चैव मद्यपानं च हन्ति तम् । स चान्नं हन्ति तच्चान्नं स हत्वा हन्यते बुधः ॥

abhakṣyabhakṣaṇaṁ caiva madyapānaṁ ca hanti tam । sa cānnaṁ hanti tac cānnaṁ sa hatvā hanyate budhaḥ ॥

अत्ता ह्यन्नमिदं विद्वान्पुनर्जनयतीश्वरः । स चान्नाज्जायते तस्मिन्सूक्ष्मो नाम व्यतिक्रमः ॥

attā hy annam idaṁ vidvān punar janayatīśvaraḥ । sa cānnāj jāyate tasmin sūkṣmo nāma vyatikramaḥ ॥

मनसा गम्यते यच्च यच्च वाचा निरुद्यते । श्रोत्रेण श्रूयते यच्च चक्षुषा यच्च दृश्यते ॥

manasā gamyate yac ca yac ca vācā nirudyate । śrotreṇa śrūyate yac ca cakṣuṣā yac ca dr̥śyate ॥

स्पर्शेन स्पृश्यते यच्च घ्राणेन घ्रायते च यत् । मनःषष्ठानि संयम्य हवींष्येतानि सर्वशः ॥

sparśena spr̥śyate yac ca ghrāṇena ghrāyate ca yat । manaḥṣaṣṭhāni saṁyamya havīṁṣy etāni sarvaśaḥ ॥

गुणवत्पावको मह्यं दीप्यते हव्यवाहनः । योगयज्ञः प्रवृत्तो मे ज्ञानब्रह्ममनोद्भवः । प्राणस्तोत्रोऽपानशस्त्रः सर्वत्यागसुदक्षिणः ॥

guṇavatpāvako mahyaṁ dīpyate havyavāhanaḥ । yogayajñaḥ pravr̥tto me jñānabrahmamanodbhavaḥ । prāṇastotro ’pānaśastraḥ sarvatyāgasudakṣiṇaḥ ॥

कर्मानुमन्ता ब्रह्मा मे कर्ताध्वर्युः कृतस्तुतिः । कृतप्रशास्ता तच्छास्त्रमपवर्गोऽस्य दक्षिणा ॥

karmānumantā brahmā me kartādhvaryuḥ kr̥tastutiḥ । kr̥tapraśāstā tac chāstram apavargo ’sya dakṣiṇā ॥

ऋचश्चाप्यत्र शंसन्ति नारायणविदो जनाः । नारायणाय देवाय यदबध्नन्पशून्पुरा ॥

r̥caś cāpy atra śaṁsanti nārāyaṇavido janāḥ । nārāyaṇāya devāya yad abadhnan paśūn purā ॥

तत्र सामानि गायन्ति तानि चाहुर्निदर्शनम् । देवं नारायणं भीरु सर्वात्मानं निबोध मे ॥

tatra sāmāni gāyanti tāni cāhur nidarśanam । devaṁ nārāyaṇaṁ bhīru sarvātmānaṁ nibodha me ॥