Adhyāya 23

ब्राह्मण उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥

brāhmaṇa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । subhage pañcahotr̥̄ṇāṁ vidhānam iha yādr̥śam ॥

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च । पञ्चहोतॄनथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः ॥

prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca । pañcahotr̥̄n athaitān vai paraṁ bhāvaṁ vidur budhāḥ ॥

ब्राह्मण्युवाच । स्वभावात्सप्त होतार इति ते पूर्विका मतिः । यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तथोच्यताम् ॥

brāhmaṇy uvāca । svabhāvāt sapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ । yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvas tathocyatām ॥

ब्राह्मण उवाच । प्राणेन संभृतो वायुरपानो जायते ततः । अपाने संभृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते ॥

brāhmaṇa uvāca । prāṇena saṁbhr̥to vāyur apāno jāyate tataḥ । apāne saṁbhr̥to vāyus tato vyānaḥ pravartate ॥

व्यानेन संभृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते । उदाने संभृतो वायुः समानः संप्रवर्तते ॥

vyānena saṁbhr̥to vāyus tatodānaḥ pravartate । udāne saṁbhr̥to vāyuḥ samānaḥ saṁpravartate ॥

तेऽपृच्छन्त पुरा गत्वा पूर्वजातं प्रजापतिम् । यो नो ज्येष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति ॥

te ’pr̥cchanta purā gatvā pūrvajātaṁ prajāpatim । yo no jyeṣṭhas tam ācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati ॥

ब्रह्मोवाच । यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति; सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे । यस्मिन्प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति; स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः ॥

brahmovāca । yasmin pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ śarīre । yasmin pracīrṇe ca punaś caranti; sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ ॥

प्राण उवाच । मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति; सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति; श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥

prāṇa uvāca । mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ śarīre । mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṁ paśyata māṁ pralīnam ॥

ब्राह्मण उवाच । प्राणः प्रलीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह । समानश्चाप्युदानश्च वचोऽब्रूतां ततः शुभे ॥

brāhmaṇa uvāca । prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaś ca pracacāra ha । samānaś cāpy udānaś ca vaco ’brūtāṁ tataḥ śubhe ॥

न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् । न त्वं श्रेष्ठोऽसि नः प्राण अपानो हि वशे तव । प्रचचार पुनः प्राणस्तमपानोऽभ्यभाषत ॥

na tvaṁ sarvam idaṁ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam । na tvaṁ śreṣṭho ’si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava । pracacāra punaḥ prāṇas tam apāno ’bhyabhāṣata ॥

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति; सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति; श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥

mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ śarīre । mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṁ paśyata māṁ pralīnam ॥

व्यानश्च तमुदानश्च भाषमाणमथोचतुः । अपान न त्वं श्रेष्ठोऽसि प्राणो हि वशगस्तव ॥

vyānaś ca tam udānaś ca bhāṣamāṇam athocatuḥ । apāna na tvaṁ śreṣṭho ’si prāṇo hi vaśagas tava ॥

अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् । श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥

apānaḥ pracacārātha vyānas taṁ punar abravīt । śreṣṭho ’ham asmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā ॥

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति; सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति; श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥

mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ śarīre । mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṁ paśyata māṁ pralīnam ॥

प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह । प्राणापानावुदानश्च समानश्च तमब्रुवन् । न त्वं श्रेष्ठोऽसि नो व्यान समानो हि वशे तव ॥

prālīyata tato vyānaḥ punaś ca pracacāra ha । prāṇāpānāv udānaś ca samānaś ca tam abruvan । na tvaṁ śreṣṭho ’si no vyāna samāno hi vaśe tava ॥

प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत् । श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥

pracacāra punar vyānaḥ samānaḥ punar abravīt । śreṣṭho ’ham asmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā ॥

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति; सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति; श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥

mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ śarīre । mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṁ paśyata māṁ pralīnam ॥

ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह । प्राणापानावुदानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् । समान न त्वं श्रेष्ठोऽसि व्यान एव वशे तव ॥

tataḥ samānaḥ prālilye punaś ca pracacāra ha । prāṇāpānāv udānaś ca vyānaś caiva tam abruvan । samāna na tvaṁ śreṣṭho ’si vyāna eva vaśe tava ॥

समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह । श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥

samānaḥ pracacārātha udānas tam uvāca ha । śreṣṭho ’ham asmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā ॥

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति; सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति; श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥

mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ śarīre । mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṁ paśyata māṁ pralīnam ॥

ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह । प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् । उदान न त्वं श्रेष्ठोऽसि व्यान एव वशे तव ॥

tataḥ prālīyatodānaḥ punaś ca pracacāra ha । prāṇāpānau samānaś ca vyānaś caiva tam abruvan । udāna na tvaṁ śreṣṭho ’si vyāna eva vaśe tava ॥

ततस्तानब्रवीद्ब्रह्मा समवेतान्प्रजापतिः । सर्वे श्रेष्ठा न वा श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः । सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यरक्षिणः ॥

tatas tān abravīd brahmā samavetān prajāpatiḥ । sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ । sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ ॥

एकः स्थिरश्चास्थिरश्च विशेषात्पञ्च वायवः । एक एव ममैवात्मा बहुधाप्युपचीयते ॥

ekaḥ sthiraś cāsthiraś ca viśeṣāt pañca vāyavaḥ । eka eva mamaivātmā bahudhāpy upacīyate ॥

परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् । स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम् ॥

parasparasya suhr̥do bhāvayantaḥ parasparam । svasti vrajata bhadraṁ vo dhārayadhvaṁ parasparam ॥