Adhyāya 2

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु राज्ञा स धृतराष्ट्रेण धीमता । तूष्णीं बभूव मेधावी तमुवाचाथ केशवः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu rājñā sa dhr̥tarāṣṭreṇa dhīmatā । tūṣṇīṁ babhūva medhāvī tam uvācātha keśavaḥ ॥

अतीव मनसा शोकः क्रियमाणो जनाधिप । संतापयति वैतस्य पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥

atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa । saṁtāpayati vaitasya pūrvapretān pitāmahān ॥

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः । देवांस्तर्पय सोमेन स्वधया च पितॄनपि ॥

yajasva vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ । devāṁs tarpaya somena svadhayā ca pitr̥̄n api ॥

त्वद्विधस्य महाबुद्धे नैतदद्योपपद्यते । विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यमपि ते कृतम् ॥

tvadvidhasya mahābuddhe naitad adyopapadyate । viditaṁ veditavyaṁ te kartavyam api te kr̥tam ॥

श्रुताश्च राजधर्मास्ते भीष्माद्भागीरथीसुतात् । कृष्णद्वैपायनाच्चैव नारदाद्विदुरात्तथा ॥

śrutāś ca rājadharmās te bhīṣmād bhāgīrathīsutāt । kr̥ṣṇadvaipāyanāc caiva nāradād vidurāt tathā ॥

नेमामर्हसि मूढानां वृत्तिं त्वमनुवर्तितुम् । पितृपैतामहीं वृत्तिमास्थाय धुरमुद्वह ॥

nemām arhasi mūḍhānāṁ vr̥ttiṁ tvam anuvartitum । pitr̥paitāmahīṁ vr̥ttim āsthāya dhuram udvaha ॥

युक्तं हि यशसा क्षत्रं स्वर्गं प्राप्तुमसंशयम् । न हि कश्चन शूराणां निहतोऽत्र पराङ्मुखः ॥

yuktaṁ hi yaśasā kṣatraṁ svargaṁ prāptum asaṁśayam । na hi kaś cana śūrāṇāṁ nihato ’tra parāṅmukhaḥ ॥

त्यज शोकं महाराज भवितव्यं हि तत्तथा । न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं त्वया ह्यस्मिन्रणे हताः ॥

tyaja śokaṁ mahārāja bhavitavyaṁ hi tat tathā । na śakyās te punar draṣṭuṁ tvayā hy asmin raṇe hatāḥ ॥

एतावदुक्त्वा गोविन्दो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । विरराम महातेजास्तमुवाच युधिष्ठिरः ॥

etāvad uktvā govindo dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । virarāma mahātejās tam uvāca yudhiṣṭhiraḥ ॥

गोविन्द मयि या प्रीतिस्तव सा विदिता मम । सौहृदेन तथा प्रेम्णा सदा मामनुकम्पसे ॥

govinda mayi yā prītis tava sā viditā mama । sauhr̥dena tathā premṇā sadā mām anukampase ॥

प्रियं तु मे स्यात्सुमहत्कृतं चक्रगदाधर । श्रीमन्प्रीतेन मनसा सर्वं यादवनन्दन ॥

priyaṁ tu me syāt sumahat kr̥taṁ cakragadādhara । śrīman prītena manasā sarvaṁ yādavanandana ॥

यदि मामनुजानीयाद्भवान्गन्तुं तपोवनम् । न हि शान्तिं प्रपश्यामि घातयित्वा पितामहम् । कर्णं च पुरुषव्याघ्रं संग्रामेष्वपलायिनम् ॥

yadi mām anujānīyād bhavān gantuṁ tapovanam । na hi śāntiṁ prapaśyāmi ghātayitvā pitāmaham । karṇaṁ ca puruṣavyāghraṁ saṁgrāmeṣv apalāyinam ॥

कर्मणा येन मुच्येयमस्मात्क्रूरादरिंदम । कर्मणस्तद्विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः ॥

karmaṇā yena mucyeyam asmāt krūrād ariṁdama । karmaṇas tad vidhatsveha yena śudhyati me manaḥ ॥

तमेवंवादिनं व्यासस्ततः प्रोवाच धर्मवित् । सान्त्वयन्सुमहातेजाः शुभं वचनमर्थवत् ॥

tam evaṁvādinaṁ vyāsas tataḥ provāca dharmavit । sāntvayan sumahātejāḥ śubhaṁ vacanam arthavat ॥

अकृता ते मतिस्तात पुनर्बाल्येन मुह्यसे । किमाकाशे वयं सर्वे प्रलपाम मुहुर्मुहुः ॥

akr̥tā te matis tāta punar bālyena muhyase । kim ākāśe vayaṁ sarve pralapāma muhur muhuḥ ॥

विदिताः क्षत्रधर्मास्ते येषां युद्धेन जीविका । यथा प्रवृत्तो नृपतिर्नाधिबन्धेन युज्यते ॥

viditāḥ kṣatradharmās te yeṣāṁ yuddhena jīvikā । yathā pravr̥tto nr̥patir nādhibandhena yujyate ॥

मोक्षधर्माश्च निखिला याथातथ्येन ते श्रुताः । असकृच्चैव संदेहाश्छिन्नास्ते कामजा मया ॥

mokṣadharmāś ca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ । asakr̥c caiva saṁdehāś chinnās te kāmajā mayā ॥

अश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम् । मैवं भव न ते युक्तमिदमज्ञानमीदृशम् ॥

aśraddadhāno durmedhā luptasmr̥tir asi dhruvam । maivaṁ bhava na te yuktam idam ajñānam īdr̥śam ॥

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च तेऽनघ । युद्धधर्माश्च ते सर्वे दानधर्माश्च ते श्रुताः ॥

prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te ’nagha । yuddhadharmāś ca te sarve dānadharmāś ca te śrutāḥ ॥

स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागमविशारदः । परिमुह्यसि भूयस्त्वमज्ञानादिव भारत ॥

sa kathaṁ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ । parimuhyasi bhūyas tvam ajñānād iva bhārata ॥