Adhyāya 3

व्यास उवाच । युधिष्ठिर तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः । न हि कश्चित्स्वयं मर्त्यः स्ववशः कुरुते क्रियाः ॥

vyāsa uvāca । yudhiṣṭhira tava prajñā na samyag iti me matiḥ । na hi kaś cit svayaṁ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyāḥ ॥

ईश्वरेण नियुक्तोऽयं साध्वसाधु च मानवः । करोति पुरुषः कर्म तत्र का परिदेवना ॥

īśvareṇa niyukto ’yaṁ sādhv asādhu ca mānavaḥ । karoti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā ॥

आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः । शृणु तत्र यथा पापमपकृष्येत भारत ॥

ātmānaṁ manyase cātha pāpakarmāṇam antataḥ । śr̥ṇu tatra yathā pāpam apakr̥ṣyeta bhārata ॥

तपोभिः क्रतुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर । तरन्ति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते ॥

tapobhiḥ kratubhiś caiva dānena ca yudhiṣṭhira । taranti nityaṁ puruṣā ye sma pāpāni kurvate ॥

यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप । पूयन्ते राजशार्दूल नरा दुष्कृतकर्मिणः ॥

yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa । pūyante rājaśārdūla narā duṣkr̥takarmiṇaḥ ॥

असुराश्च सुराश्चैव पुण्यहेतोर्मखक्रियाम् । प्रयतन्ते महात्मानस्तस्माद्यज्ञाः परायणम् ॥

asurāś ca surāś caiva puṇyahetor makhakriyām । prayatante mahātmānas tasmād yajñāḥ parāyaṇam ॥

यज्ञैरेव महात्मानो बभूवुरधिकाः सुराः । ततो देवाः क्रियावन्तो दानवानभ्यधर्षयन् ॥

yajñair eva mahātmāno babhūvur adhikāḥ surāḥ । tato devāḥ kriyāvanto dānavān abhyadharṣayan ॥

राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत । नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर ॥

rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṁ ca bhārata । naramedhaṁ ca nr̥pate tvam āhara yudhiṣṭhira ॥

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता । बहुकामान्नवित्तेन रामो दाशरथिर्यथा ॥

yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā । bahukāmānnavittena rāmo dāśarathir yathā ॥

यथा च भरतो राजा दौःषन्तिः पृथिवीपतिः । शाकुन्तलो महावीर्यस्तव पूर्वपितामहः ॥

yathā ca bharato rājā dauḥṣantiḥ pr̥thivīpatiḥ । śākuntalo mahāvīryas tava pūrvapitāmahaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । असंशयं वाजिमेधः पावयेत्पृथिवीमपि । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं त्वं श्रोतुमिहार्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । asaṁśayaṁ vājimedhaḥ pāvayet pr̥thivīm api । abhiprāyas tu me kaś cit taṁ tvaṁ śrotum ihārhasi ॥

इमं ज्ञातिवधं कृत्वा सुमहान्तं द्विजोत्तम । दानमल्पं न शक्यामि दातुं वित्तं च नास्ति मे ॥

imaṁ jñātivadhaṁ kr̥tvā sumahāntaṁ dvijottama । dānam alpaṁ na śakyāmi dātuṁ vittaṁ ca nāsti me ॥

न च बालानिमान्दीनानुत्सहे वसु याचितुम् । तथैवार्द्रव्रणान्कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान् ॥

na ca bālān imān dīnān utsahe vasu yācitum । tathaivārdravraṇān kr̥cchre vartamānān nr̥pātmajān ॥

स्वयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थे द्विजसत्तम । करमाहारयिष्यामि कथं शोकपरायणान् ॥

svayaṁ vināśya pr̥thivīṁ yajñārthe dvijasattama । karam āhārayiṣyāmi kathaṁ śokaparāyaṇān ॥

दुर्योधनापराधेन वसुधा वसुधाधिपाः । प्रनष्टा योजयित्वास्मानकीर्त्या मुनिसत्तम ॥

duryodhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ । pranaṣṭā yojayitvāsmān akīrtyā munisattama ॥

दुर्योधनेन पृथिवी क्षयिता वित्तकारणात् । कोशश्चापि विशीर्णोऽसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥

duryodhanena pr̥thivī kṣayitā vittakāraṇāt । kośaś cāpi viśīrṇo ’sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ ॥

पृथिवी दक्षिणा चात्र विधिः प्रथमकल्पिकः । विद्वद्भिः परिदृष्टोऽयं शिष्टो विधिविपर्ययः ॥

pr̥thivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ prathamakalpikaḥ । vidvadbhiḥ paridr̥ṣṭo ’yaṁ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ ॥

न च प्रतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपोधन । अत्र मे भगवन्सम्यक्साचिव्यं कर्तुमर्हसि ॥

na ca pratinidhiṁ kartuṁ cikīrṣāmi tapodhana । atra me bhagavan samyak sācivyaṁ kartum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस्तदा । मुहूर्तमनुसंचिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu pārthena kr̥ṣṇadvaipāyanas tadā । muhūrtam anusaṁcintya dharmarājānam abravīt ॥

विद्यते द्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम् । उत्सृष्टं ब्राह्मणैर्यज्ञे मरुत्तस्य महीपतेः । तदानयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद्भविष्यति ॥

vidyate draviṇaṁ pārtha girau himavati sthitam । utsr̥ṣṭaṁ brāhmaṇair yajñe maruttasya mahīpateḥ । tad ānayasva kaunteya paryāptaṁ tad bhaviṣyati ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथं यज्ञे मरुत्तस्य द्रविणं तत्समाचितम् । कस्मिंश्च काले स नृपो बभूव वदतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ yajñe maruttasya draviṇaṁ tat samācitam । kasmiṁś ca kāle sa nr̥po babhūva vadatāṁ vara ॥

व्यास उवाच । यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम् । यस्मिन्काले महावीर्यः स राजासीन्महाधनः ॥

vyāsa uvāca । yadi śuśrūṣase pārtha śr̥ṇu kāraṁdhamaṁ nr̥pam । yasmin kāle mahāvīryaḥ sa rājāsīn mahādhanaḥ ॥