Adhyāya 1

वैशंपायन उवाच । कृतोदकं तु राजानं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः । पुरस्कृत्य महाबाहुरुत्तताराकुलेन्द्रियः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥todakaṁ tu rājānaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ yudhiṣṭhiraḥ । puraskr̥tya mahābāhur uttatārākulendriyaḥ ॥

उत्तीर्य च महीपालो बाष्पव्याकुललोचनः । पपात तीरे गङ्गाया व्याधविद्ध इव द्विपः ॥

uttīrya ca mahīpālo bāṣpavyākulalocanaḥ । papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ ॥

तं सीदमानं जग्राह भीमः कृष्णेन चोदितः । मैवमित्यब्रवीच्चैनं कृष्णः परबलार्दनः ॥

taṁ sīdamānaṁ jagrāha bhīmaḥ kr̥ṣṇena coditaḥ । maivam ity abravīc cainaṁ kr̥ṣṇaḥ parabalārdanaḥ ॥

तमार्तं पतितं भूमौ निश्वसन्तं पुनः पुनः । ददृशुः पाण्डवा राजन्धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥

tam ārtaṁ patitaṁ bhūmau niśvasantaṁ punaḥ punaḥ । dadr̥śuḥ pāṇḍavā rājan dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram ॥

तं दृष्ट्वा दीनमनसं गतसत्त्वं जनेश्वरम् । भूयः शोकसमाविष्टाः पाण्डवाः समुपाविशन् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā dīnamanasaṁ gatasattvaṁ janeśvaram । bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan ॥

राजा च धृतराष्ट्रस्तमुपासीनो महाभुजः । वाक्यमाह महाप्राज्ञो महाशोकप्रपीडितम् ॥

rājā ca dhr̥tarāṣṭras tam upāsīno mahābhujaḥ । vākyam āha mahāprājño mahāśokaprapīḍitam ॥

उत्तिष्ठ कुरुशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् । क्षत्रधर्मेण कौरव्य जितेयमवनिस्त्वया ॥

uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryam anantaram । kṣatradharmeṇa kauravya jiteyam avanis tvayā ॥

तां भुङ्क्ष्व भ्रातृभिः सार्धं सुहृद्भिश्च जनेश्वर । न शोचितव्यं पश्यामि त्वया धर्मभृतां वर ॥

tāṁ bhuṅkṣva bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ suhr̥dbhiś ca janeśvara । na śocitavyaṁ paśyāmi tvayā dharmabhr̥tāṁ vara ॥

शोचितव्यं मया चैव गान्धार्या च विशां पते । पुत्रैर्विहीनो राज्येन स्वप्नलब्धधनो यथा ॥

śocitavyaṁ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṁ pate । putrair vihīno rājyena svapnalabdhadhano yathā ॥

अश्रुत्वा हितकामस्य विदुरस्य महात्मनः । वाक्यानि सुमहार्थानि परितप्यामि दुर्मतिः ॥

aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ । vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ ॥

उक्तवानेष मां पूर्वं धर्मात्मा दिव्यदर्शनः । दुर्योधनापराधेन कुलं ते विनशिष्यति ॥

uktavān eṣa māṁ pūrvaṁ dharmātmā divyadarśanaḥ । duryodhanāparādhena kulaṁ te vinaśiṣyati ॥

स्वस्ति चेदिच्छसे राजन्कुलस्यात्मन एव च । वध्यतामेष दुष्टात्मा मन्दो राजा सुयोधनः ॥

svasti ced icchase rājan kulasyātmana eva ca । vadhyatām eṣa duṣṭātmā mando rājā suyodhanaḥ ॥

कर्णश्च शकुनिश्चैव मैनं पश्यतु कर्हिचित् । द्यूतसंपातमप्येषामप्रमत्तो निवारय ॥

karṇaś ca śakuniś caiva mainaṁ paśyatu karhi cit । dyūtasaṁpātam apy eṣām apramatto nivāraya ॥

अभिषेचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । स पालयिष्यति वशी धर्मेण पृथिवीमिमाम् ॥

abhiṣecaya rājānaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । sa pālayiṣyati vaśī dharmeṇa pr̥thivīm imām ॥

अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । मेढीभूतः स्वयं राज्यं प्रतिगृह्णीष्व पार्थिव ॥

atha necchasi rājānaṁ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram । meḍhībhūtaḥ svayaṁ rājyaṁ pratigr̥hṇīṣva pārthiva ॥

समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप । अनुजीवन्तु सर्वे त्वां ज्ञातयो ज्ञातिवर्धन ॥

samaṁ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṁ narādhipa । anujīvantu sarve tvāṁ jñātayo jñātivardhana ॥

एवं ब्रुवति कौन्तेय विदुरे दीर्घदर्शिनि । दुर्योधनमहं पापमन्ववर्तं वृथामतिः ॥

evaṁ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini । duryodhanam ahaṁ pāpam anvavartaṁ vr̥thāmatiḥ ॥

अश्रुत्वा ह्यस्य वीरस्य वाक्यानि मधुराण्यहम् । फलं प्राप्य महद्दुःखं निमग्नः शोकसागरे ॥

aśrutvā hy asya vīrasya vākyāni madhurāṇy aham । phalaṁ prāpya mahad duḥkhaṁ nimagnaḥ śokasāgare ॥

वृद्धौ हि ते स्वः पितरौ पश्यावां दुःखितौ नृप । न शोचितव्यं भवता पश्यामीह जनाधिप ॥

vr̥ddhau hi te svaḥ pitarau paśyāvāṁ duḥkhitau nr̥pa । na śocitavyaṁ bhavatā paśyāmīha janādhipa ॥