Adhyāya 17

वासुदेव उवाच । ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान् । पप्रच्छ तांश्च सर्वान्स प्राह धर्मभृतां वरः ॥

vāsudeva uvāca । tatas tasyopasaṁgr̥hya pādau praśnān sudurvacān । papraccha tāṁś ca sarvān sa prāha dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

काश्यप उवाच । कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते । कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते ॥

kāśyapa uvāca । kathaṁ śarīraṁ cyavate kathaṁ caivopapadyate । kathaṁ kaṣṭāc ca saṁsārāt saṁsaran parimucyate ॥

आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति । शरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत्प्रपद्यते ॥

ātmānaṁ vā kathaṁ yuktvā tac charīraṁ vimuñcati । śarīrataś ca nirmuktaḥ katham anyat prapadyate ॥

कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः । उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति ॥

kathaṁ śubhāśubhe cāyaṁ karmaṇī svakr̥te naraḥ । upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati ॥

ब्राह्मण उवाच । एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत । आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु ॥

brāhmaṇa uvāca । evaṁ saṁcoditaḥ siddhaḥ praśnāṁs tān pratyabhāṣata । ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tan me vacaḥ śr̥ṇu ॥

सिद्ध उवाच । आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते । शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः ॥

siddha uvāca । āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate । śarīragrahaṇe ’nyasmiṁs teṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ ॥

आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते । बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥

āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate । buddhir vyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite ॥

सत्त्वं बलं च कालं चाप्यविदित्वात्मनस्तथा । अतिवेलमुपाश्नाति तैर्विरुद्धान्यनात्मवान् ॥

sattvaṁ balaṁ ca kālaṁ cāpy aviditvātmanas tathā । ativelam upāśnāti tair viruddhāny anātmavān ॥

यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते । अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन ॥

yadāyam atikaṣṭāni sarvāṇy upaniṣevate । atyartham api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadā cana ॥

दुष्टान्नं विषमान्नं च सोऽन्योन्येन विरोधि च । गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वा पुनः ॥

duṣṭānnaṁ viṣamānnaṁ ca so ’nyonyena virodhi ca । guru vāpi samaṁ bhuṅkte nātijīrṇe ’pi vā punaḥ ॥

व्यायाममतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवते । सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगविधारणम् ॥

vyāyāmam atimātraṁ vā vyavāyaṁ copasevate । satataṁ karmalobhād vā prāptaṁ vegavidhāraṇam ॥

रसातियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवते । अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयन् ॥

rasātiyuktam annaṁ vā divāsvapnaṁ niṣevate । apakvānāgate kāle svayaṁ doṣān prakopayan ॥

स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् । अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति ॥

svadoṣakopanād rogaṁ labhate maraṇāntikam । atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati ॥

तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीराच्च्यवते यथा । जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय ॥

tasya taiḥ kāraṇair jantoḥ śarīrāc cyavate yathā । jīvitaṁ procyamānaṁ tad yathāvad upadhāraya ॥

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । शरीरमनुपर्येति सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै ॥

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ । śarīram anuparyeti sarvān prāṇān ruṇaddhi vai ॥

अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः । भिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च ॥

atyarthaṁ balavān ūṣmā śarīre parikopitaḥ । bhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca ॥

ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन् । शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु । वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम ॥

tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran । śarīraṁ tyajate jantuś chidyamāneṣu marmasu । vedanābhiḥ parītātmā tad viddhi dvijasattama ॥

जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः । दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ ॥

jātīmaraṇasaṁvignāḥ satataṁ sarvajantavaḥ । dr̥śyante saṁtyajantaś ca śarīrāṇi dvijarṣabha ॥

गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे । तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः ॥

garbhasaṁkramaṇe cāpi marmaṇām atisarpaṇe । tādr̥śīm eva labhate vedanāṁ mānavaḥ punaḥ ॥

भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः । यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति । शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ॥

bhinnasaṁdhir atha kledam adbhiḥ sa labhate naraḥ । yathā pañcasu bhūteṣu saṁśritatvaṁ nigacchati । śaityāt prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ ॥

यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः । स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम् ॥

yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ । sa gacchaty ūrdhvago vāyuḥ kr̥cchrān muktvā śarīriṇam ॥

शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यते । निरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः ॥

śarīraṁ ca jahāty eva nirucchvāsaś ca dr̥śyate । nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ ॥

ब्रह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः । स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत् । तैरेव न विजानाति प्राणमाहारसंभवम् ॥

brahmaṇā saṁparityakto mr̥ta ity ucyate naraḥ । srotobhir yair vijānāti indriyārthāñ śarīrabhr̥t । tair eva na vijānāti prāṇam āhārasaṁbhavam ॥

तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः । तेषां यद्यद्भवेद्युक्तं संनिपाते क्वचित्क्वचित् । तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा ॥

tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ । teṣāṁ yad yad bhaved yuktaṁ saṁnipāte kva cit kva cit । tat tan marma vijānīhi śāstradr̥ṣṭaṁ hi tat tathā ॥

तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् । आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै । ततः स चेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किंचन ॥

teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan । āviśya hr̥dayaṁ jantoḥ sattvaṁ cāśu ruṇaddhi vai । tataḥ sa cetano jantur nābhijānāti kiṁ cana ॥

तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसु । स जीवो निरधिष्ठानश्चाव्यते मातरिश्वना ॥

tamasā saṁvr̥tajñānaḥ saṁvr̥teṣv atha marmasu । sa jīvo niradhiṣṭhānaś cāvyate mātariśvanā ॥

ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम् । निष्क्रामन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम् ॥

tataḥ sa taṁ mahocchvāsaṁ bhr̥śam ucchvasya dāruṇam । niṣkrāman kampayaty āśu tac charīram acetanam ॥

स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः । अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते ॥

sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyāt karmabhiḥ svaiḥ samāvr̥taḥ । aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpair vāpy upapadyate ॥

ब्राह्मणा ज्ञानसंपन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः । इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः ॥

brāhmaṇā jñānasaṁpannā yathāvac chrutaniścayāḥ । itaraṁ kr̥tapuṇyaṁ vā taṁ vijānanti lakṣaṇaiḥ ॥

यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः । चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः ॥

yathāndhakāre khadyotaṁ līyamānaṁ tatas tataḥ । cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṁ jñānacakṣuṣaḥ ॥

पश्यन्त्येवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा । च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम् ॥

paśyanty evaṁvidhāḥ siddhā jīvaṁ divyena cakṣuṣā । cyavantaṁ jāyamānaṁ ca yoniṁ cānupraveśitam ॥

तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः । कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः ॥

tasya sthānāni dr̥ṣṭāni trividhānīha śāstrataḥ । karmabhūmir iyaṁ bhūmir yatra tiṣṭhanti jantavaḥ ॥

ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः । इहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः ॥

tataḥ śubhāśubhaṁ kr̥tvā labhante sarvadehinaḥ । ihaivoccāvacān bhogān prāpnuvanti svakarmabhiḥ ॥

इहैवाशुभकर्मा तु कर्मभिर्निरयं गतः । अवाक्स निरये पापो मानवः पच्यते भृशम् । तस्मात्सुदुर्लभो मोक्ष आत्मा रक्ष्यो भृशं ततः ॥

ihaivāśubhakarmā tu karmabhir nirayaṁ gataḥ । avāk sa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhr̥śam । tasmāt sudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhr̥śaṁ tataḥ ॥

ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः । कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे । तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्मनिश्चयात् ॥

ūrdhvaṁ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣv avasthitāḥ । kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṁnibodha me । tac chrutvā naiṣṭhikīṁ buddhiṁ budhyethāḥ karmaniścayāt ॥

तारारूपाणि सर्वाणि यच्चैतच्चन्द्रमण्डलम् । यच्च विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् । स्थानान्येतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥

tārārūpāṇi sarvāṇi yac caitac candramaṇḍalam । yac ca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam । sthānāny etāni jānīhi narāṇāṁ puṇyakarmaṇām ॥

कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः । तत्रापि च विशेषोऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः ॥

karmakṣayāc ca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ । tatrāpi ca viśeṣo ’sti divi nīcoccamadhyamaḥ ॥

न तत्राप्यस्ति संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम् । इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः ॥

na tatrāpy asti saṁtoṣo dr̥ṣṭvā dīptatarāṁ śriyam । ity etā gatayaḥ sarvāḥ pr̥thaktve samudīritāḥ ॥

उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्यहमतः परम् । यथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज ॥

upapattiṁ tu garbhasya vakṣyāmy aham ataḥ param । yathāvat tāṁ nigadataḥ śr̥ṇuṣvāvahito dvija ॥