Adhyāya 16

जनमेजय उवाच । सभायां वसतोस्तस्यां निहत्यारीन्महात्मनोः । केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज ॥

janamejaya uvāca । sabhāyāṁ vasatos tasyāṁ nihatyārīn mahātmanoḥ । keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavad dvija ॥

वैशंपायन उवाच । कृष्णेन सहितः पार्थः स्वराज्यं प्राप्य केवलम् । तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥ṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṁ prāpya kevalam । tasyāṁ sabhāyāṁ ramyāyāṁ vijahāra mudā yutaḥ ॥

ततः कंचित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप । यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ ॥

tataḥ kaṁ cit sabhoddeśaṁ svargoddeśasamaṁ nr̥pa । yadr̥cchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvr̥tau ॥

ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः । निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥

tataḥ pratītaḥ kr̥ṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo ’rjunaḥ । nirīkṣya tāṁ sabhāṁ ramyām idaṁ vacanam abravīt ॥

विदितं ते महाबाहो संग्रामे समुपस्थिते । माहात्म्यं देवकीमातस्तच्च ते रूपमैश्वरम् ॥

viditaṁ te mahābāho saṁgrāme samupasthite । māhātmyaṁ devakīmātas tac ca te rūpam aiśvaram ॥

यत्तु तद्भवता प्रोक्तं तदा केशव सौहृदात् । तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः ॥

yat tu tad bhavatā proktaṁ tadā keśava sauhr̥dāt । tat sarvaṁ puruṣavyāghra naṣṭaṁ me naṣṭacetasaḥ ॥

मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः प्रभो । भवांश्च द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव ॥

mama kautūhalaṁ tv asti teṣv artheṣu punaḥ prabho । bhavāṁś ca dvārakāṁ gantā nacirād iva mādhava ॥

एवमुक्तस्ततः कृष्णः फल्गुनं प्रत्यभाषत । परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः ॥

evam uktas tataḥ kr̥ṣṇaḥ phalgunaṁ pratyabhāṣata । pariṣvajya mahātejā vacanaṁ vadatāṁ varaḥ ॥

श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम् । धर्मं स्वरूपिणं पार्थ सर्वलोकांश्च शाश्वतान् ॥

śrāvitas tvaṁ mayā guhyaṁ jñāpitaś ca sanātanam । dharmaṁ svarūpiṇaṁ pārtha sarvalokāṁś ca śāśvatān ॥

अबुद्ध्वा यन्न गृह्णीथास्तन्मे सुमहदप्रियम् । नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधाश्चासि पाण्डव ॥

abuddhvā yan na gr̥hṇīthās tan me sumahad apriyam । nūnam aśraddadhāno ’si durmedhāś cāsi pāṇḍava ॥

स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने । न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः ॥

sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane । na śakyaṁ tan mayā bhūyas tathā vaktum aśeṣataḥ ॥

परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया । इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम् ॥

paraṁ hi brahma kathitaṁ yogayuktena tan mayā । itihāsaṁ tu vakṣyāmi tasminn arthe purātanam ॥

यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि । शृणु धर्मभृतां श्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे ॥

yathā tāṁ buddhim āsthāya gatim agryāṁ gamiṣyasi । śr̥ṇu dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha gadataḥ sarvam eva me ॥

आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम । ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोऽस्माभिः पूजितोऽभवत् ॥

āgacchad brāhmaṇaḥ kaś cit svargalokād ariṁdama । brahmalokāc ca durdharṣaḥ so ’smābhiḥ pūjito ’bhavat ॥

अस्माभिः परिपृष्टश्च यदाह भरतर्षभ । दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन् ॥

asmābhiḥ paripr̥ṣṭaś ca yad āha bharatarṣabha । divyena vidhinā pārtha tac chr̥ṇuṣvāvicārayan ॥

ब्राह्मण उवाच । मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्मानुपृच्छसि । भूतानामनुकम्पार्थं यन्मोहच्छेदनं प्रभो ॥

brāhmaṇa uvāca । mokṣadharmaṁ samāśritya kr̥ṣṇa yan mānupr̥cchasi । bhūtānām anukampārthaṁ yan mohacchedanaṁ prabho ॥

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन । शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव ॥

tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi yathāvan madhusūdana । śr̥ṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava ॥

कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः । आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम् ॥

kaś cid vipras tapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ । āsasāda dvijaṁ kaṁ cid dharmāṇām āgatāgamam ॥

गतागते सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम् । लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातारं सुखदुःखयोः ॥

gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam । lokatattvārthakuśalaṁ jñātāraṁ sukhaduḥkhayoḥ ॥

जातीमरणतत्त्वज्ञं कोविदं पुण्यपापयोः । द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम् ॥

jātīmaraṇatattvajñaṁ kovidaṁ puṇyapāpayoḥ । draṣṭāram uccanīcānāṁ karmabhir dehināṁ gatim ॥

चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम् । दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या क्रममाणं च सर्वशः ॥

carantaṁ muktavat siddhaṁ praśāntaṁ saṁyatendriyam । dīpyamānaṁ śriyā brāhmyā kramamāṇaṁ ca sarvaśaḥ ॥

अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः । तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह ॥

antardhānagatijñaṁ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ । tathaivāntarhitaiḥ siddhair yāntaṁ cakradharaiḥ saha ॥

संभाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह । यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा ॥

saṁbhāṣamāṇam ekānte samāsīnaṁ ca taiḥ saha । yadr̥cchayā ca gacchantam asaktaṁ pavanaṁ yathā ॥

तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः । चरणौ धर्मकामो वै तपस्वी सुसमाहितः । प्रतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः ॥

taṁ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ । caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ । pratipede yathānyāyaṁ bhaktyā paramayā yutaḥ ॥

विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम् । परिचारेण महता गुरुं वैद्यमतोषयत् ॥

vismitaś cādbhutaṁ dr̥ṣṭvā kāśyapas taṁ dvijottamam । paricāreṇa mahatā guruṁ vaidyam atoṣayat ॥

प्रीतात्मा चोपपन्नश्च श्रुतचारित्रसंयुतः । भावेन तोषयच्चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः ॥

prītātmā copapannaś ca śrutacāritrasaṁyutaḥ । bhāvena toṣayac cainaṁ guruvr̥ttyā paraṁtapaḥ ॥

तस्मै तुष्टः स शिष्याय प्रसन्नोऽथाब्रवीद्गुरुः । सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु तन्मे जनार्दन ॥

tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno ’thābravīd guruḥ । siddhiṁ parām abhiprekṣya śr̥ṇu tan me janārdana ॥

विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः । गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोकेऽपि च स्थितिम् ॥

vividhaiḥ karmabhis tāta puṇyayogaiś ca kevalaiḥ । gacchantīha gatiṁ martyā devaloke ’pi ca sthitim ॥

न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः । स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्धात्पुनः पुनः ॥

na kva cit sukham atyantaṁ na kva cic chāśvatī sthitiḥ । sthānāc ca mahato bhraṁśo duḥkhalabdhāt punaḥ punaḥ ॥

अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात् । काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च ॥

aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt । kāmamanyuparītena tr̥ṣṇayā mohitena ca ॥

पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः । आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः ॥

punaḥ punaś ca maraṇaṁ janma caiva punaḥ punaḥ । āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ ॥

मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः । सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ ॥

mātaro vividhā dr̥ṣṭāḥ pitaraś ca pr̥thagvidhāḥ । sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha ॥

प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह । धननाशश्च संप्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम् ॥

priyair vivāso bahuśaḥ saṁvāsaś cāpriyaiḥ saha । dhananāśaś ca saṁprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam ॥

अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा । शारीरा मानसाश्चापि वेदना भृशदारुणाः ॥

avamānāḥ sukaṣṭāś ca parataḥ svajanāt tathā । śārīrā mānasāś cāpi vedanā bhr̥śadāruṇāḥ ॥

प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः । पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये ॥

prāptā vimānanāś cogrā vadhabandhāś ca dāruṇāḥ । patanaṁ niraye caiva yātanāś ca yamakṣaye ॥

जरा रोगाश्च सततं वासनानि च भूरिशः । लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वंद्वजानि भृशं मया ॥

jarā rogāś ca satataṁ vāsanāni ca bhūriśaḥ । loke ’sminn anubhūtāni dvaṁdvajāni bhr̥śaṁ mayā ॥

ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च । लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया । ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया ॥

tataḥ kadā cin nirvedān nikārān nikr̥tena ca । lokatantraṁ parityaktaṁ duḥkhārtena bhr̥śaṁ mayā । tataḥ siddhir iyaṁ prāptā prasādād ātmano mayā ॥

नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम् । आ सिद्धेरा प्रजासर्गादात्मनो मे गतिः शुभा ॥

nāhaṁ punar ihāgantā lokān ālokayāmy aham । ā siddher ā prajāsargād ātmano me gatiḥ śubhā ॥

उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा । इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः । ब्रह्मणः पदमव्यग्रं मा ते भूदत्र संशयः ॥

upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṁ siddhir uttamā । itaḥ paraṁ gamiṣyāmi tataḥ parataraṁ punaḥ । brahmaṇaḥ padam avyagraṁ mā te bhūd atra saṁśayaḥ ॥

नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परंतप । प्रीतोऽस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते ॥

nāhaṁ punar ihāgantā martyalokaṁ paraṁtapa । prīto ’smi te mahāprājña brūhi kiṁ karavāṇi te ॥

यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः । अभिजाने च तदहं यदर्थं मा त्वमागतः । अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम् ॥

yadīpsur upapannas tvaṁ tasya kālo ’yam āgataḥ । abhijāne ca tad ahaṁ yadarthaṁ mā tvam āgataḥ । acirāt tu gamiṣyāmi yenāhaṁ tvām acūcudam ॥

भृशं प्रीतोऽस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण । परिपृच्छ यावद्भवते भाषेयं यत्तवेप्सितम् ॥

bhr̥śaṁ prīto ’smi bhavataś cāritreṇa vicakṣaṇa । paripr̥ccha yāvad bhavate bhāṣeyaṁ yat tavepsitam ॥

बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च । येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप ॥

bahu manye ca te buddhiṁ bhr̥śaṁ saṁpūjayāmi ca । yenāhaṁ bhavatā buddho medhāvī hy asi kāśyapa ॥