Adhyāya 18

ब्राह्मण उवाच । शुभानामशुभानां च नेह नाशोऽस्ति कर्मणाम् । प्राप्य प्राप्य तु पच्यन्ते क्षेत्रं क्षेत्रं तथा तथा ॥

brāhmaṇa uvāca । śubhānām aśubhānāṁ ca neha nāśo ’sti karmaṇām । prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṁ kṣetraṁ tathā tathā ॥

यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात्फलं बहु । तथा स्याद्विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम् ॥

yathā prasūyamānas tu phalī dadyāt phalaṁ bahu । tathā syād vipulaṁ puṇyaṁ śuddhena manasā kr̥tam ॥

पापं चापि तथैव स्यात्पापेन मनसा कृतम् । पुरोधाय मनो हीह कर्मण्यात्मा प्रवर्तते ॥

pāpaṁ cāpi tathaiva syāt pāpena manasā kr̥tam । purodhāya mano hīha karmaṇy ātmā pravartate ॥

यथा कर्मसमादिष्टं काममन्युसमावृतः । नरो गर्भं प्रविशति तच्चापि शृणु चोत्तरम् ॥

yathā karmasamādiṣṭaṁ kāmamanyusamāvr̥taḥ । naro garbhaṁ praviśati tac cāpi śr̥ṇu cottaram ॥

शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् । क्षेत्रं कर्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाशुभम् ॥

śukraṁ śoṇitasaṁsr̥ṣṭaṁ striyā garbhāśayaṁ gatam । kṣetraṁ karmajam āpnoti śubhaṁ vā yadi vāśubham ॥

सौक्ष्म्यादव्यक्तभावाच्च न स क्वचन सज्जते । संप्राप्य ब्रह्मणः कायं तस्मात्तद्ब्रह्म शाश्वतम् । तद्बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः ॥

saukṣmyād avyaktabhāvāc ca na sa kva cana sajjate । saṁprāpya brahmaṇaḥ kāyaṁ tasmāt tad brahma śāśvatam । tad bījaṁ sarvabhūtānāṁ tena jīvanti jantavaḥ ॥

स जीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागशः । दधाति चेतसा सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थितः । ततः स्पन्दयतेऽङ्गानि स गर्भश्चेतनान्वितः ॥

sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ । dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣv avasthitaḥ । tataḥ spandayate ’ṅgāni sa garbhaś cetanānvitaḥ ॥

यथा हि लोहनिष्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम् । उपैति तद्वज्जानीहि गर्भे जीवप्रवेशनम् ॥

yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham । upaiti tadvaj jānīhi garbhe jīvapraveśanam ॥

लोहपिण्डं यथा वह्निः प्रविशत्यभितापयन् । तथा त्वमपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम् ॥

lohapiṇḍaṁ yathā vahniḥ praviśaty abhitāpayan । tathā tvam api jānīhi garbhe jīvopapādanam ॥

यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः प्रकाशयेत् । एवमेव शरीराणि प्रकाशयति चेतना ॥

yathā ca dīpaḥ śaraṇaṁ dīpyamānaḥ prakāśayet । evam eva śarīrāṇi prakāśayati cetanā ॥

यद्यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । पूर्वदेहकृतं सर्वमवश्यमुपभुज्यते ॥

yad yac ca kurute karma śubhaṁ vā yadi vāśubham । pūrvadehakr̥taṁ sarvam avaśyam upabhujyate ॥

ततस्तत्क्षीयते चैव पुनश्चान्यत्प्रचीयते । यावत्तन्मोक्षयोगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते ॥

tatas tat kṣīyate caiva punaś cānyat pracīyate । yāvat tan mokṣayogasthaṁ dharmaṁ naivāvabudhyate ॥

तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै । आवर्तमानो जातीषु तथान्योन्यासु सत्तम ॥

tatra dharmaṁ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai । āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama ॥

दानं व्रतं ब्रह्मचर्यं यथोक्तव्रतधारणम् । दमः प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम् ॥

dānaṁ vrataṁ brahmacaryaṁ yathoktavratadhāraṇam । damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṁ cānukampanam ॥

संयमश्चानृशंस्यं च परस्वादानवर्जनम् । व्यलीकानामकरणं भूतानां यत्र सा भुवि ॥

saṁyamaś cānr̥śaṁsyaṁ ca parasvādānavarjanam । vyalīkānām akaraṇaṁ bhūtānāṁ yatra sā bhuvi ॥

मातापित्रोश्च शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम् । गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रियसंयमः ॥

mātāpitroś ca śuśrūṣā devatātithipūjanam । gurupūjā ghr̥ṇā śaucaṁ nityam indriyasaṁyamaḥ ॥

प्रवर्तनं शुभानां च तत्सतां वृत्तमुच्यते । ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति शाश्वतीः ॥

pravartanaṁ śubhānāṁ ca tat satāṁ vr̥ttam ucyate । tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ ॥

एवं सत्सु सदा पश्येत्तत्र ह्येषा ध्रुवा स्थितिः । आचारो धर्ममाचष्टे यस्मिन्सन्तो व्यवस्थिताः ॥

evaṁ satsu sadā paśyet tatra hy eṣā dhruvā sthitiḥ । ācāro dharmam ācaṣṭe yasmin santo vyavasthitāḥ ॥

तेषु तद्धर्मनिक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः । यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥

teṣu tad dharmanikṣiptaṁ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ । yas taṁ samabhipadyeta na sa durgatim āpnuyāt ॥

अतो नियम्यते लोकः प्रमुह्य धर्मवर्त्मसु । यस्तु योगी च मुक्तश्च स एतेभ्यो विशिष्यते ॥

ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu । yas tu yogī ca muktaś ca sa etebhyo viśiṣyate ॥

वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथा तथा । संसारतारणं ह्यस्य कालेन महता भवेत् ॥

vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā । saṁsāratāraṇaṁ hy asya kālena mahatā bhavet ॥

एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वो जन्तुर्निषेवते । सर्वं तत्कारणं येन निकृतोऽयमिहागतः ॥

evaṁ pūrvakr̥taṁ karma sarvo jantur niṣevate । sarvaṁ tat kāraṇaṁ yena nikr̥to ’yam ihāgataḥ ॥

शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं प्रकल्पितम् । इत्येवं संशयो लोके तच्च वक्ष्याम्यतः परम् ॥

śarīragrahaṇaṁ cāsya kena pūrvaṁ prakalpitam । ity evaṁ saṁśayo loke tac ca vakṣyāmy ataḥ param ॥

शरीरमात्मनः कृत्वा सर्वभूतपितामहः । त्रैलोक्यमसृजद्ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥

śarīram ātmanaḥ kr̥tvā sarvabhūtapitāmahaḥ । trailokyam asr̥jad brahmā kr̥tsnaṁ sthāvarajaṅgamam ॥

ततः प्रधानमसृजच्चेतना सा शरीरिणाम् । यया सर्वमिदं व्याप्तं यां लोके परमां विदुः ॥

tataḥ pradhānam asr̥jac cetanā sā śarīriṇām । yayā sarvam idaṁ vyāptaṁ yāṁ loke paramāṁ viduḥ ॥

इह तत्क्षरमित्युक्तं परं त्वमृतमक्षरम् । त्रयाणां मिथुनं सर्वमेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥

iha tat kṣaram ity uktaṁ paraṁ tv amr̥tam akṣaram । trayāṇāṁ mithunaṁ sarvam ekaikasya pr̥thak pr̥thak ॥

असृजत्सर्वभूतानि पूर्वसृष्टः प्रजापतिः । स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुतिः ॥

asr̥jat sarvabhūtāni pūrvasr̥ṣṭaḥ prajāpatiḥ । sthāvarāṇi ca bhūtāni ity eṣā paurvikī śrutiḥ ॥

तस्य कालपरीमाणमकरोत्स पितामहः । भूतेषु परिवृत्तिं च पुनरावृत्तिमेव च ॥

tasya kālaparīmāṇam akarot sa pitāmahaḥ । bhūteṣu parivr̥ttiṁ ca punarāvr̥ttim eva ca ॥

यथात्र कश्चिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि । यत्प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं यथावदुपपद्यते ॥

yathātra kaś cin medhāvī dr̥ṣṭātmā pūrvajanmani । yat pravakṣyāmi tat sarvaṁ yathāvad upapadyate ॥

सुखदुःखे सदा सम्यगनित्ये यः प्रपश्यति । कायं चामेध्यसंघातं विनाशं कर्मसंहितम् ॥

sukhaduḥkhe sadā samyag anitye yaḥ prapaśyati । kāyaṁ cāmedhyasaṁghātaṁ vināśaṁ karmasaṁhitam ॥

यच्च किंचित्सुखं तच्च सर्वं दुःखमिति स्मरन् । संसारसागरं घोरं तरिष्यति सुदुस्तरम् ॥

yac ca kiṁ cit sukhaṁ tac ca sarvaṁ duḥkham iti smaran । saṁsārasāgaraṁ ghoraṁ tariṣyati sudustaram ॥

जातीमरणरोगैश्च समाविष्टः प्रधानवित् । चेतनावत्सु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति ॥

jātīmaraṇarogaiś ca samāviṣṭaḥ pradhānavit । cetanāvatsu caitanyaṁ samaṁ bhūteṣu paśyati ॥

निर्विद्यते ततः कृत्स्नं मार्गमाणः परं पदम् । तस्योपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम ॥

nirvidyate tataḥ kr̥tsnaṁ mārgamāṇaḥ paraṁ padam । tasyopadeśaṁ vakṣyāmi yāthātathyena sattama ॥

शाश्वतस्याव्ययस्याथ पदस्य ज्ञानमुत्तमम् । प्रोच्यमानं मया विप्र निबोधेदमशेषतः ॥

śāśvatasyāvyayasyātha padasya jñānam uttamam । procyamānaṁ mayā vipra nibodhedam aśeṣataḥ ॥