Adhyāya 99

युधिष्ठिर उवाच । आरामाणां तडागानां यत्फलं कुरुनन्दन । तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽद्य भरतर्षभ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ārāmāṇāṁ taḍāgānāṁ yat phalaṁ kurunandana । tad ahaṁ śrotum icchāmi tvatto ’dya bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । सुप्रदर्शा वनवती चित्रधातुविभूषिता । उपेता सर्वबीजैश्च श्रेष्ठा भूमिरिहोच्यते ॥

bhīṣma uvāca । supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā । upetā sarvabījaiś ca śreṣṭhā bhūmir ihocyate ॥

तस्याः क्षेत्रविशेषं च तडागानां निवेशनम् । औदकानि च सर्वाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥

tasyāḥ kṣetraviśeṣaṁ ca taḍāgānāṁ niveśanam । audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ ॥

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान् ॥

taḍāgānāṁ ca vakṣyāmi kr̥tānāṁ cāpi ye guṇāḥ । triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yas taḍāgavān ॥

अथ वा मित्रसदनं मैत्रं मित्रविवर्धनम् । कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम् ॥

atha vā mitrasadanaṁ maitraṁ mitravivardhanam । kīrtisaṁjananaṁ śreṣṭhaṁ taḍāgānāṁ niveśanam ॥

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः । तडागं सुकृतं देशे क्षेत्रमेव महाश्रयम् ॥

dharmasyārthasya kāmasya phalam āhur manīṣiṇaḥ । taḍāgaṁ sukr̥taṁ deśe kṣetram eva mahāśrayam ॥

चतुर्विधानां भूतानां तडागमुपलक्षयेत् । तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम् ॥

caturvidhānāṁ bhūtānāṁ taḍāgam upalakṣayet । taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śriyam uttamām ॥

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरोरगराक्षसाः । स्थावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम् ॥

devā manuṣyā gandharvāḥ pitaroragarākṣasāḥ । sthāvarāṇi ca bhūtāni saṁśrayanti jalāśayam ॥

तस्मात्तांस्ते प्रवक्ष्यामि तडागे ये गुणाः स्मृताः । या च तत्र फलावाप्तिरृषिभिः समुदाहृता ॥

tasmāt tāṁs te pravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ smr̥tāḥ । yā ca tatra phalāvāptir r̥ṣibhiḥ samudāhr̥tā ॥

वर्षमात्रे तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति । अग्निहोत्रफलं तस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥

varṣamātre taḍāge tu salilaṁ yasya tiṣṭhati । agnihotraphalaṁ tasya phalam āhur manīṣiṇaḥ ॥

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । गोसहस्रस्य स प्रेत्य लभते फलमुत्तमम् ॥

śaratkāle tu salilaṁ taḍāge yasya tiṣṭhati । gosahasrasya sa pretya labhate phalam uttamam ॥

हेमन्तकाले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति । स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥

hemantakāle salilaṁ taḍāge yasya tiṣṭhati । sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam ॥

यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥

yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṁ bhavet । agniṣṭomasya yajñasya phalam āhur manīṣiṇaḥ ॥

तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम् । अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते ॥

taḍāgaṁ sukr̥taṁ yasya vasante tu mahāśrayam । atirātrasya yajñasya phalaṁ sa samupāśnute ॥

निदाघकाले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति । वाजपेयसमं तस्य फलं वै मुनयो विदुः ॥

nidāghakāle pānīyaṁ taḍāge yasya tiṣṭhati । vājapeyasamaṁ tasya phalaṁ vai munayo viduḥ ॥

स कुलं तारयेत्सर्वं यस्य खाते जलाशये । गावः पिबन्ति पानीयं साधवश्च नराः सदा ॥

sa kulaṁ tārayet sarvaṁ yasya khāte jalāśaye । gāvaḥ pibanti pānīyaṁ sādhavaś ca narāḥ sadā ॥

तडागे यस्य गावस्तु पिबन्ति तृषिता जलम् । मृगपक्षिमनुष्याश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥

taḍāge yasya gāvas tu pibanti tr̥ṣitā jalam । mr̥gapakṣimanuṣyāś ca so ’śvamedhaphalaṁ labhet ॥

यत्पिबन्ति जलं तत्र स्नायन्ते विश्रमन्ति च । तडागदस्य तत्सर्वं प्रेत्यानन्त्याय कल्पते ॥

yat pibanti jalaṁ tatra snāyante viśramanti ca । taḍāgadasya tat sarvaṁ pretyānantyāya kalpate ॥

दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै । पानीयस्य प्रदानेन प्रीतिर्भवति शाश्वती ॥

durlabhaṁ salilaṁ tāta viśeṣeṇa paratra vai । pānīyasya pradānena prītir bhavati śāśvatī ॥

तिलान्ददत पानीयं दीपान्ददत जाग्रत । ज्ञातिभिः सह मोदध्वमेतत्प्रेतेषु दुर्लभम् ॥

tilān dadata pānīyaṁ dīpān dadata jāgrata । jñātibhiḥ saha modadhvam etat preteṣu durlabham ॥

सर्वदानैर्गुरुतरं सर्वदानैर्विशिष्यते । पानीयं नरशार्दूल तस्माद्दातव्यमेव हि ॥

sarvadānair gurutaraṁ sarvadānair viśiṣyate । pānīyaṁ naraśārdūla tasmād dātavyam eva hi ॥

एवमेतत्तडागेषु कीर्तितं फलमुत्तमम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वृक्षाणामपि रोपणे ॥

evam etat taḍāgeṣu kīrtitaṁ phalam uttamam । ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi vr̥kṣāṇām api ropaṇe ॥

स्थावराणां च भूतानां जातयः षट्प्रकीर्तिताः । वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥

sthāvarāṇāṁ ca bhūtānāṁ jātayaḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ । vr̥kṣagulmalatāvallyas tvaksārās tr̥ṇajātayaḥ ॥

एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे । कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रेत्य चैव फलं शुभम् ॥

etā jātyas tu vr̥kṣāṇāṁ teṣāṁ rope guṇās tv ime । kīrtiś ca mānuṣe loke pretya caiva phalaṁ śubham ॥

लभते नाम लोके च पितृभिश्च महीयते । देवलोकगतस्यापि नाम तस्य न नश्यति ॥

labhate nāma loke ca pitr̥bhiś ca mahīyate । devalokagatasyāpi nāma tasya na naśyati ॥

अतीतानागते चोभे पितृवंशं च भारत । तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षान्प्ररोपयेत् ॥

atītānāgate cobhe pitr̥vaṁśaṁ ca bhārata । tārayed vr̥kṣaropī ca tasmād vr̥kṣān praropayet ॥

तस्य पुत्रा भवन्त्येते पादपा नात्र संशयः । परलोकगतः स्वर्गं लोकांश्चाप्नोति सोऽव्ययान् ॥

tasya putrā bhavanty ete pādapā nātra saṁśayaḥ । paralokagataḥ svargaṁ lokāṁś cāpnoti so ’vyayān ॥

पुष्पैः सुरगणान्वृक्षाः फलैश्चापि तथा पितॄन् । छायया चातिथींस्तात पूजयन्ति महीरुहाः ॥

puṣpaiḥ suragaṇān vr̥kṣāḥ phalaiś cāpi tathā pitr̥̄n । chāyayā cātithīṁs tāta pūjayanti mahīruhāḥ ॥

किंनरोरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः । तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयन्ति महीरुहान् ॥

kiṁnaroragarakṣāṁsi devagandharvamānavāḥ । tathā r̥ṣigaṇāś caiva saṁśrayanti mahīruhān ॥

पुष्पिताः फलवन्तश्च तर्पयन्तीह मानवान् । वृक्षदं पुत्रवद्वृक्षास्तारयन्ति परत्र च ॥

puṣpitāḥ phalavantaś ca tarpayantīha mānavān । vr̥kṣadaṁ putravad vr̥kṣās tārayanti paratra ca ॥

तस्मात्तडागे वृक्षा वै रोप्याः श्रेयोर्थिना सदा । पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः ॥

tasmāt taḍāge vr̥kṣā vai ropyāḥ śreyorthinā sadā । putravat paripālyāś ca putrās te dharmataḥ smr̥tāḥ ॥

तडागकृद्वृक्षरोपी इष्टयज्ञश्च यो द्विजः । एते स्वर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः ॥

taḍāgakr̥d vr̥kṣaropī iṣṭayajñaś ca yo dvijaḥ । ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ ॥

तस्मात्तडागं कुर्वीत आरामांश्चैव रोपयेत् । यजेच्च विविधैर्यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत् ॥

tasmāt taḍāgaṁ kurvīta ārāmāṁś caiva ropayet । yajec ca vividhair yajñaiḥ satyaṁ ca satataṁ vadet ॥