Adhyāya 100

युधिष्ठिर उवाच । गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ । ऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । gārhasthyaṁ dharmam akhilaṁ prabrūhi bharatarṣabha । r̥ddhim āpnoti kiṁ kr̥tvā manuṣya iha pārthiva ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप । वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi purāvr̥ttaṁ janādhipa । vāsudevasya saṁvādaṁ pr̥thivyāś caiva bhārata ॥

संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान् । पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यदेतत्पृच्छसेऽद्य माम् ॥

saṁstūya pr̥thivīṁ devīṁ vāsudevaḥ pratāpavān । papraccha bharataśreṣṭha yad etat pr̥cchase ’dya mām ॥

वासुदेव उवाच । गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वा । किमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥

vāsudeva uvāca । gārhasthyaṁ dharmam āśritya mayā vā madvidhena vā । kim avaśyaṁ dhare kāryaṁ kiṁ vā kr̥tvā sukhī bhavet ॥

पृथिव्युवाच । ऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधव । इज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैवं निबोध मे ॥

pr̥thivy uvāca । r̥ṣayaḥ pitaro devā manuṣyāś caiva mādhava । ijyāś caivārcanīyāś ca yathā caivaṁ nibodha me ॥

सदा यज्ञेन देवांश्च आतिथ्येन च मानवान् । छन्दतश्च यथानित्यमर्हान्युञ्जीत नित्यशः । तेन ह्यृषिगणाः प्रीता भवन्ति मधुसूदन ॥

sadā yajñena devāṁś ca ātithyena ca mānavān । chandataś ca yathānityam arhān yuñjīta nityaśaḥ । tena hy r̥ṣigaṇāḥ prītā bhavanti madhusūdana ॥

नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च । कुर्यात्तथैव देवा वै प्रीयन्ते मधुसूदन ॥

nityam agniṁ paricared abhuktvā balikarma ca । kuryāt tathaiva devā vai prīyante madhusūdana ॥

कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वा । पयोमूलफलैर्वापि पितॄणां प्रीतिमाहरन् ॥

kuryād aharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā । payomūlaphalair vāpi pitr̥̄ṇāṁ prītim āharan ॥

सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधि । अग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् ॥

siddhānnād vaiśvadevaṁ vai kuryād agnau yathāvidhi । agnīṣomaṁ vaiśvadevaṁ dhānvantaryam anantaram ॥

प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते । तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् ॥

prajānāṁ pataye caiva pr̥thag ghomo vidhīyate । tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet ॥

दक्षिणायां यमायेह प्रतीच्यां वरुणाय च । सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये द्विजातये ॥

dakṣiṇāyāṁ yamāyeha pratīcyāṁ varuṇāya ca । somāya cāpy udīcyāṁ vai vāstumadhye dvijātaye ॥

धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव । मनोर्वै इति च प्राहुर्बलिं द्वारे गृहस्य वै । मरुद्भ्यो देवताभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत् ॥

dhanvantareḥ prāg udīcyāṁ prācyāṁ śakrāya mādhava । manor vai iti ca prāhur baliṁ dvāre gr̥hasya vai । marudbhyo devatābhyaś ca balim antargr̥he haret ॥

तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत् ॥

tathaiva viśvedevebhyo balim ākāśato haret । niśācarebhyo bhūtebhyo baliṁ naktaṁ tathā haret ॥

एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजातये । अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुत्क्षिप्य निक्षिपेत् ॥

evaṁ kr̥tvā baliṁ samyag dadyād bhikṣāṁ dvijātaye । alābhe brāhmaṇasyāgnāv agram utkṣipya nikṣipet ॥

यदा श्राद्धं पितृभ्यश्च दातुमिच्छेत मानवः । तदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥

yadā śrāddhaṁ pitr̥bhyaś ca dātum iccheta mānavaḥ । tadā paścāt prakurvīta nivr̥tte śrāddhakarmaṇi ॥

पितॄन्संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतः । वैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणवाचनम् ॥

pitr̥̄n saṁtarpayitvā tu baliṁ kuryād vidhānataḥ । vaiśvadevaṁ tataḥ kuryāt paścād brāhmaṇavācanam ॥

ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपि । अर्चापूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानुषान् ॥

tato ’nnenāvaśeṣeṇa bhojayed atithīn api । arcāpūrvaṁ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān ॥

अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥

anityaṁ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate ॥

आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेः । इदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत् ॥

ācāryasya pituś caiva sakhyur āptasya cātitheḥ । idam asti gr̥he mahyam iti nityaṁ nivedayet ॥

ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते । गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् ॥

te yad vadeyus tat kuryād iti dharmo vidhīyate । gr̥hasthaḥ puruṣaḥ kr̥ṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet ॥

राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव च । अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ॥

rājartvijaṁ snātakaṁ ca guruṁ śvaśuram eva ca । arcayen madhuparkeṇa parisaṁvatsaroṣitān ॥

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत्सायंप्रातर्विधीयते ॥

śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi । vaiśvadevaṁ hi nāmaitat sāyaṁprātar vidhīyate ॥

एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थान्यः कुर्यादनसूयकः । स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य नाके महीयते ॥

etāṁs tu dharmān gārhasthān yaḥ kuryād anasūyakaḥ । sa iharddhiṁ parāṁ prāpya pretya nāke mahīyate ॥

भीष्म उवाच । इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान् । तथा चकार सततं त्वमप्येवं समाचर ॥

bhīṣma uvāca । iti bhūmer vacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān । tathā cakāra satataṁ tvam apy evaṁ samācara ॥

एवं गृहस्थधर्मं त्वं चेतयानो नराधिप । इहलोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि ॥

evaṁ gr̥hasthadharmaṁ tvaṁ cetayāno narādhipa । ihaloke yaśaḥ prāpya pretya svargam avāpsyasi ॥