Adhyāya 96

भीष्म उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं प्रति तच्छृणु ॥

bhīṣma uvāca । atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yad vr̥ttaṁ tīrthayātrāyāṁ śapathaṁ prati tac chr̥ṇu ॥

पुष्करार्थं कृतं स्तैन्यं पुरा भरतसत्तम । राजर्षिभिर्महाराज तथैव च द्विजर्षिभिः ॥

puṣkarārthaṁ kr̥taṁ stainyaṁ purā bharatasattama । rājarṣibhir mahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ ॥

ऋषयः समेताः पश्चिमे वै प्रभासे; समागता मन्त्रममन्त्रयन्त । चराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां; तन्नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे ॥

r̥ṣayaḥ sametāḥ paścime vai prabhāse; samāgatā mantram amantrayanta । carāma sarve pr̥thivīṁ puṇyatīrthāṁ; tan naḥ kāryaṁ hanta gacchāma sarve ॥

शुक्रोऽङ्गिराश्चैव कविश्च विद्वां;स्तथागस्त्यो नारदपर्वतौ च । भृगुर्वसिष्ठः कश्यपो गौतमश्च; विश्वामित्रो जमदग्निश्च राजन् ॥

śukro ’ṅgirāś caiva kaviś ca vidvāṁs; tathāgastyo nāradaparvatau ca । bhr̥gur vasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagniś ca rājan ॥

ऋषिस्तथा गालवोऽथाष्टकश्च; भरद्वाजोऽरुन्धती वालखिल्याः । शिबिर्दिलीपो नहुषोऽम्बरीषो; राजा ययातिर्धुन्धुमारोऽथ पूरुः ॥

r̥ṣis tathā gālavo ’thāṣṭakaś ca; bharadvājo ’rundhatī vālakhilyāḥ । śibir dilīpo nahuṣo ’mbarīṣo; rājā yayātir dhundhumāro ’tha pūruḥ ॥

जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं; शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्र । तीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तो; माघ्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम् ॥

jagmuḥ puraskr̥tya mahānubhāvaṁ; śatakratuṁ vr̥trahaṇaṁ narendra । tīrthāni sarvāṇi parikramanto; māghyāṁ yayuḥ kauśikīṁ puṇyatīrthām ॥

सर्वेषु तीर्थेष्वथ धूतपापा; जग्मुस्ततो ब्रह्मसरः सुपुण्यम् । देवस्य तीर्थे जलमग्निकल्पा; विगाह्य ते भुक्तबिसप्रसूनाः ॥

sarveṣu tīrtheṣv atha dhūtapāpā; jagmus tato brahmasaraḥ supuṇyam । devasya tīrthe jalam agnikalpā; vigāhya te bhuktabisaprasūnāḥ ॥

केचिद्बिसान्यखनंस्तत्र राज;न्नन्ये मृणालान्यखनंस्तत्र विप्राः । अथापश्यन्पुष्करं ते ह्रियन्तं; ह्रदादगस्त्येन समुद्धृतं वै ॥

ke cid bisāny akhanaṁs tatra rājann; anye mr̥ṇālāny akhanaṁs tatra viprāḥ । athāpaśyan puṣkaraṁ te hriyantaṁ; hradād agastyena samuddhr̥taṁ vai ॥

तानाह सर्वानृषिमुख्यानगस्त्यः; केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम् । युष्माञ्शङ्के दीयतां पुष्करं मे; न वै भवन्तो हर्तुमर्हन्ति पद्मम् ॥

tān āha sarvān r̥ṣimukhyān agastyaḥ; kenādattaṁ puṣkaraṁ me sujātam । yuṣmāñ śaṅke dīyatāṁ puṣkaraṁ me; na vai bhavanto hartum arhanti padmam ॥

शृणोमि कालो हिंसते धर्मवीर्यं; सेयं प्राप्ता वर्धते धर्मपीडा । पुराधर्मो वर्धते नेह याव;त्तावद्गच्छामि परलोकं चिराय ॥

śr̥ṇomi kālo hiṁsate dharmavīryaṁ; seyaṁ prāptā vardhate dharmapīḍā । purādharmo vardhate neha yāvat; tāvad gacchāmi paralokaṁ cirāya ॥

पुरा वेदान्ब्राह्मणा ग्राममध्ये; घुष्टस्वरा वृषलाञ्श्रावयन्ति । पुरा राजा व्यवहारानधर्म्या;न्पश्यत्यहं परलोकं व्रजामि ॥

purā vedān brāhmaṇā grāmamadhye; ghuṣṭasvarā vr̥ṣalāñ śrāvayanti । purā rājā vyavahārān adharmyān; paśyaty ahaṁ paralokaṁ vrajāmi ॥

पुरावरान्प्रत्यवरान्गरीयसो; यावन्नरा नावमंस्यन्ति सर्वे । तमोत्तरं यावदिदं न वर्तते; तावद्व्रजामि परलोकं चिराय ॥

purāvarān pratyavarān garīyaso; yāvan narā nāvamaṁsyanti sarve । tamottaraṁ yāvad idaṁ na vartate; tāvad vrajāmi paralokaṁ cirāya ॥

पुरा प्रपश्यामि परेण मर्त्या;न्बलीयसा दुर्बलान्भुज्यमानान् । तस्माद्यास्यामि परलोकं चिराय; न ह्युत्सहे द्रष्टुमीदृङ्नृलोके ॥

purā prapaśyāmi pareṇa martyān; balīyasā durbalān bhujyamānān । tasmād yāsyāmi paralokaṁ cirāya; na hy utsahe draṣṭum īdr̥ṅ nr̥loke ॥

तमाहुरार्ता ऋषयो महर्षिं; न ते वयं पुष्करं चोरयामः । मिथ्याभिषङ्गो भवता न कार्यः; शपाम तीक्ष्णाञ्शपथान्महर्षे ॥

tam āhur ārtā r̥ṣayo maharṣiṁ; na te vayaṁ puṣkaraṁ corayāmaḥ । mithyābhiṣaṅgo bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāñ śapathān maharṣe ॥

ते निश्चितास्तत्र महर्षयस्तु; संमन्यन्तो धर्ममेवं नरेन्द्र । ततोऽशपञ्शपथान्पर्ययेण; सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः ॥

te niścitās tatra maharṣayas tu; saṁmanyanto dharmam evaṁ narendra । tato ’śapañ śapathān paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ ॥

भृगुरुवाच । प्रत्याक्रोशेदिहाक्रुष्टस्ताडितः प्रतिताडयेत् । खादेच्च पृष्ठमांसानि यस्ते हरति पुष्करम् ॥

bhr̥gur uvāca । pratyākrośed ihākruṣṭas tāḍitaḥ pratitāḍayet । khādec ca pr̥ṣṭhamāṁsāni yas te harati puṣkaram ॥

वसिष्ठ उवाच । अस्वाध्यायपरो लोके श्वानं च परिकर्षतु । पुरे च भिक्षुर्भवतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

vasiṣṭha uvāca । asvādhyāyaparo loke śvānaṁ ca parikarṣatu । pure ca bhikṣur bhavatu yas te harati puṣkaram ॥

कश्यप उवाच । सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासे लोभं करोतु च । कूटसाक्षित्वमभ्येतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

kaśyapa uvāca । sarvatra sarvaṁ paṇatu nyāse lobhaṁ karotu ca । kūṭasākṣitvam abhyetu yas te harati puṣkaram ॥

गौतम उवाच । जीवत्वहंकृतो बुद्ध्या विपणत्वधमेन सः । कर्षको मत्सरी चास्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

gautama uvāca । jīvatv ahaṁkr̥to buddhyā vipaṇatv adhamena saḥ । karṣako matsarī cāstu yas te harati puṣkaram ॥

अङ्गिरा उवाच । अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु श्वानं च परिकर्षतु । ब्रह्महानिकृतिश्चास्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

aṅgirā uvāca । aśucir brahmakūṭo ’stu śvānaṁ ca parikarṣatu । brahmahānikr̥tiś cāstu yas te harati puṣkaram ॥

धुन्धुमार उवाच । अकृतज्ञोऽस्तु मित्राणां शूद्रायां तु प्रजायतु । एकः संपन्नमश्नातु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

dhundhumāra uvāca । akr̥tajño ’stu mitrāṇāṁ śūdrāyāṁ tu prajāyatu । ekaḥ saṁpannam aśnātu yas te harati puṣkaram ॥

पूरुरुवाच । चिकित्सायां प्रचरतु भार्यया चैव पुष्यतु । श्वशुरात्तस्य वृत्तिः स्याद्यस्ते हरति पुष्करम् ॥

pūrur uvāca । cikitsāyāṁ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatu । śvaśurāt tasya vr̥ttiḥ syād yas te harati puṣkaram ॥

दिलीप उवाच । उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः । तस्य लोकान्स व्रजतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

dilīpa uvāca । udapānaplave grāme brāhmaṇo vr̥ṣalīpatiḥ । tasya lokān sa vrajatu yas te harati puṣkaram ॥

शुक्र उवाच । पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम् । प्रेष्यो भवतु राज्ञश्च यस्ते हरति पुष्करम् ॥

śukra uvāca । pr̥ṣṭhamāṁsaṁ samaśnātu divā gacchatu maithunam । preṣyo bhavatu rājñaś ca yas te harati puṣkaram ॥

जमदग्निरुवाच । अनध्यायेष्वधीयीत मित्रं श्राद्धे च भोजयेत् । श्राद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद्यस्ते हरति पुष्करम् ॥

jamadagnir uvāca । anadhyāyeṣv adhīyīta mitraṁ śrāddhe ca bhojayet । śrāddhe śūdrasya cāśnīyād yas te harati puṣkaram ॥

शिबिरुवाच । अनाहिताग्निर्म्रियतां यज्ञे विघ्नं करोतु च । तपस्विभिर्विरुध्येत यस्ते हरति पुष्करम् ॥

śibir uvāca । anāhitāgnir mriyatāṁ yajñe vighnaṁ karotu ca । tapasvibhir virudhyeta yas te harati puṣkaram ॥

ययातिरुवाच । अनृतौ जटी व्रतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतु । निराकरोतु वेदांश्च यस्ते हरति पुष्करम् ॥

yayātir uvāca । anr̥tau jaṭī vratinyāṁ vai bhāryāyāṁ saṁprajāyatu । nirākarotu vedāṁś ca yas te harati puṣkaram ॥

नहुष उवाच । अतिथिं गृहस्थो नुदतु कामवृत्तोऽस्तु दीक्षितः । विद्यां प्रयच्छतु भृतो यस्ते हरति पुष्करम् ॥

nahuṣa uvāca । atithiṁ gr̥hastho nudatu kāmavr̥tto ’stu dīkṣitaḥ । vidyāṁ prayacchatu bhr̥to yas te harati puṣkaram ॥

अम्बरीष उवाच । नृशंसस्त्यक्तधर्मोऽस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । ब्राह्मणं चापि जहतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

ambarīṣa uvāca । nr̥śaṁsas tyaktadharmo ’stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca । brāhmaṇaṁ cāpi jahatu yas te harati puṣkaram ॥

नारद उवाच । गूढोऽज्ञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम् । गरीयसोऽवजानातु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

nārada uvāca । gūḍho ’jñānī bahiḥ śāstraṁ paṭhatāṁ visvaraṁ padam । garīyaso ’vajānātu yas te harati puṣkaram ॥

नाभाग उवाच । अनृतं भाषतु सदा सद्भिश्चैव विरुध्यतु । शुल्केन कन्यां ददतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

nābhāga uvāca । anr̥taṁ bhāṣatu sadā sadbhiś caiva virudhyatu । śulkena kanyāṁ dadatu yas te harati puṣkaram ॥

कविरुवाच । पदा स गां ताडयतु सूर्यं च प्रति मेहतु । शरणागतं च त्यजतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

kavir uvāca । padā sa gāṁ tāḍayatu sūryaṁ ca prati mehatu । śaraṇāgataṁ ca tyajatu yas te harati puṣkaram ॥

विश्वामित्र उवाच । करोतु भृतकोऽवर्षां राज्ञश्चास्तु पुरोहितः । ऋत्विगस्तु ह्ययाज्यस्य यस्ते हरति पुष्करम् ॥

viśvāmitra uvāca । karotu bhr̥tako ’varṣāṁ rājñaś cāstu purohitaḥ । r̥tvig astu hy ayājyasya yas te harati puṣkaram ॥

पर्वत उवाच । ग्रामे चाधिकृतः सोऽस्तु खरयानेन गच्छतु । शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस्ते हरति पुष्करम् ॥

parvata uvāca । grāme cādhikr̥taḥ so ’stu kharayānena gacchatu । śunaḥ karṣatu vr̥ttyarthe yas te harati puṣkaram ॥

भरद्वाज उवाच । सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत् । तत्तस्यास्तु सदा पापं यस्ते हरति पुष्करम् ॥

bharadvāja uvāca । sarvapāpasamādānaṁ nr̥śaṁse cānr̥te ca yat । tat tasyāstu sadā pāpaṁ yas te harati puṣkaram ॥

अष्टक उवाच । स राजास्त्वकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश्च पापकृत् । अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस्ते हरति पुष्करम् ॥

aṣṭaka uvāca । sa rājāstv akr̥taprajñaḥ kāmavr̥ttiś ca pāpakr̥t । adharmeṇānuśāstūrvīṁ yas te harati puṣkaram ॥

गालव उवाच । पापिष्ठेभ्यस्त्वनर्घार्हः स नरोऽस्तु स्वपापकृत् । दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

gālava uvāca । pāpiṣṭhebhyas tv anarghārhaḥ sa naro ’stu svapāpakr̥t । dattvā dānaṁ kīrtayatu yas te harati puṣkaram ॥

अरुन्धत्युवाच । श्वश्र्वापवादं वदतु भर्तुर्भवतु दुर्मनाः । एका स्वादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम् ॥

arundhaty uvāca । śvaśrvāpavādaṁ vadatu bhartur bhavatu durmanāḥ । ekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram ॥

वालखिल्या ऊचुः । एकपादेन वृत्त्यर्थं ग्रामद्वारे स तिष्ठतु । धर्मज्ञस्त्यक्तधर्मोऽस्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

vālakhilyā ūcuḥ । ekapādena vr̥ttyarthaṁ grāmadvāre sa tiṣṭhatu । dharmajñas tyaktadharmo ’stu yas te harati puṣkaram ॥

पशुसख उवाच । अग्निहोत्रमनादृत्य सुखं स्वपतु स द्विजः । परिव्राट्कामवृत्तोऽस्तु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

paśusakha uvāca । agnihotram anādr̥tya sukhaṁ svapatu sa dvijaḥ । parivrāṭ kāmavr̥tto ’stu yas te harati puṣkaram ॥

सुरभ्युवाच । बाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दोहनम् । दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम् ॥

surabhy uvāca । bālvajena nidānena kāṁsyaṁ bhavatu dohanam । duhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram ॥

भीष्म उवाच । ततस्तु तैः शपथैः शप्यमानै;र्नानाविधैर्बहुभिः कौरवेन्द्र । सहस्राक्षो देवराट्संप्रहृष्टः; समीक्ष्य तं कोपनं विप्रमुख्यम् ॥

bhīṣma uvāca । tatas tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānair; nānāvidhair bahubhiḥ kauravendra । sahasrākṣo devarāṭ saṁprahr̥ṣṭaḥ; samīkṣya taṁ kopanaṁ vipramukhyam ॥

अथाब्रवीन्मघवा प्रत्ययं स्वं; समाभाष्य तमृषिं जातरोषम् । ब्रह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये; यत्तन्निबोधेह ममाद्य राजन् ॥

athābravīn maghavā pratyayaṁ svaṁ; samābhāṣya tam r̥ṣiṁ jātaroṣam । brahmarṣidevarṣinr̥parṣimadhye; yat tan nibodheha mamādya rājan ॥

शक्र उवाच । अध्वर्यवे दुहितरं ददातु; च्छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्ये । आथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः; स्नायीत यः पुष्करमाददाति ॥

śakra uvāca । adhvaryave duhitaraṁ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacarye । ātharvaṇaṁ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yaḥ puṣkaram ādadāti ॥

सर्वान्वेदानधीयीत पुण्यशीलोऽस्तु धार्मिकः । ब्रह्मणः सदनं यातु यस्ते हरति पुष्करम् ॥

sarvān vedān adhīyīta puṇyaśīlo ’stu dhārmikaḥ । brahmaṇaḥ sadanaṁ yātu yas te harati puṣkaram ॥

अगस्त्य उवाच । आशीर्वादस्त्वया प्रोक्तः शपथो बलसूदन । दीयतां पुष्करं मह्यमेष धर्मः सनातनः ॥

agastya uvāca । āśīrvādas tvayā proktaḥ śapatho balasūdana । dīyatāṁ puṣkaraṁ mahyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

इन्द्र उवाच । न मया भगवँल्लोभाद्धृतं पुष्करमद्य वै । धर्मं तु श्रोतुकामेन हृतं न क्रोद्धुमर्हसि ॥

indra uvāca । na mayā bhagavam̐l lobhād dhr̥taṁ puṣkaram adya vai । dharmaṁ tu śrotukāmena hr̥taṁ na kroddhum arhasi ॥

धर्मः श्रुतिसमुत्कर्षो धर्मसेतुरनामयः । आर्षो वै शाश्वतो नित्यमव्ययोऽयं मया श्रुतः ॥

dharmaḥ śrutisamutkarṣo dharmasetur anāmayaḥ । ārṣo vai śāśvato nityam avyayo ’yaṁ mayā śrutaḥ ॥

तदिदं गृह्यतां विद्वन्पुष्करं मुनिसत्तम । अतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित ॥

tad idaṁ gr̥hyatāṁ vidvan puṣkaraṁ munisattama । atikramaṁ me bhagavan kṣantum arhasy anindita ॥

इत्युक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कोपनो भृशम् । जग्राह पुष्करं धीमान्प्रसन्नश्चाभवन्मुनिः ॥

ity uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhr̥śam । jagrāha puṣkaraṁ dhīmān prasannaś cābhavan muniḥ ॥

प्रययुस्ते ततो भूयस्तीर्थानि वनगोचराः । पुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्याप्लावयन्ति ते ॥

prayayus te tato bhūyas tīrthāni vanagocarāḥ । puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇy āplāvayanti te ॥

आख्यानं य इदं युक्तः पठेत्पर्वणि पर्वणि । न मूर्खं जनयेत्पुत्रं न भवेच्च निराकृतिः ॥

ākhyānaṁ ya idaṁ yuktaḥ paṭhet parvaṇi parvaṇi । na mūrkhaṁ janayet putraṁ na bhavec ca nirākr̥tiḥ ॥

न तमापत्स्पृशेत्काचिन्न ज्वरो न रुजश्च ह । विरजाः श्रेयसा युक्तः प्रेत्य स्वर्गमवाप्नुयात् ॥

na tam āpat spr̥śet kā cin na jvaro na rujaś ca ha । virajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargam avāpnuyāt ॥

यश्च शास्त्रमनुध्यायेदृषिभिः परिपालितम् । स गच्छेद्ब्रह्मणो लोकमव्ययं च नरोत्तम ॥

yaś ca śāstram anudhyāyed r̥ṣibhiḥ paripālitam । sa gacched brahmaṇo lokam avyayaṁ ca narottama ॥