Adhyāya 95

भीष्म उवाच । अथात्रिप्रमुखा राजन्वने तस्मिन्महर्षयः । व्यचरन्भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च ॥

bhīṣma uvāca । athātripramukhā rājan vane tasmin maharṣayaḥ । vyacaran bhakṣayanto vai mūlāni ca phalāni ca ॥

अथापश्यन्सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम् । परिव्रजन्तं स्थूलाङ्गं परिव्राजं शुनःसखम् ॥

athāpaśyan supīnāṁsapāṇipādamukhodaram । parivrajantaṁ sthūlāṅgaṁ parivrājaṁ śunaḥsakham ॥

अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गोपचितं शुभा । भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृषीन् ॥

arundhatī tu taṁ dr̥ṣṭvā sarvāṅgopacitaṁ śubhā । bhavitāro bhavanto vai naivam ity abravīd r̥ṣīn ॥

वसिष्ठ उवाच । नैतस्येह यथास्माकमग्निहोत्रमनिर्हुतम् । सायं प्रातश्च होतव्यं तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

vasiṣṭha uvāca । naitasyeha yathāsmākam agnihotram anirhutam । sāyaṁ prātaś ca hotavyaṁ tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

अत्रिरुवाच । नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्यं समाहतम् । कृच्छ्राधीतं प्रनष्टं च तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

atrir uvāca । naitasyeha yathāsmākaṁ kṣudhā vīryaṁ samāhatam । kr̥cchrādhītaṁ pranaṣṭaṁ ca tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

विश्वामित्र उवाच । नैतस्येह यथास्माकं शश्वच्छास्त्रं जरद्गवः । अलसः क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

viśvāmitra uvāca । naitasyeha yathāsmākaṁ śaśvac chāstraṁ jaradgavaḥ । alasaḥ kṣutparo mūrkhas tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

जमदग्निरुवाच । नैतस्येह यथास्माकं भक्तमिन्धनमेव च । संचिन्त्य वार्षिकं किंचित्तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

jamadagnir uvāca । naitasyeha yathāsmākaṁ bhaktam indhanam eva ca । saṁcintya vārṣikaṁ kiṁ cit tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

कश्यप उवाच । नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश्च सहोदराः । देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

kaśyapa uvāca । naitasyeha yathāsmākaṁ catvāraś ca sahodarāḥ । dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

भरद्वाज उवाच । नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मबन्धोरचेतसः । शोको भार्यापवादेन तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

bharadvāja uvāca । naitasyeha yathāsmākaṁ brahmabandhor acetasaḥ । śoko bhāryāpavādena tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

गौतम उवाच । नैतस्येह यथास्माकं त्रिकौशेयं हि राङ्कवम् । एकैकं वै त्रिवार्षीयं तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥

gautama uvāca । naitasyeha yathāsmākaṁ trikauśeyaṁ hi rāṅkavam । ekaikaṁ vai trivārṣīyaṁ tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ ॥

भीष्म उवाच । अथ दृष्ट्वा परिव्राट्स तान्महर्षीञ्शुनःसखः । अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमथाचरत् ॥

bhīṣma uvāca । atha dr̥ṣṭvā parivrāṭ sa tān maharṣīñ śunaḥsakhaḥ । abhigamya yathānyāyaṁ pāṇisparśam athācarat ॥

परिचर्यां वने तां तु क्षुत्प्रतीघातकारिकाम् । अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते ॥

paricaryāṁ vane tāṁ tu kṣutpratīghātakārikām । anyonyena nivedyātha prātiṣṭhanta sahaiva te ॥

एकनिश्चयकार्याश्च व्यचरन्त वनानि ते । आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च ॥

ekaniścayakāryāś ca vyacaranta vanāni te । ādadānāḥ samuddhr̥tya mūlāni ca phalāni ca ॥

कदाचिद्विचरन्तस्ते वृक्षैरविरलैर्वृताम् । शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम् ॥

kadā cid vicarantas te vr̥kṣair aviralair vr̥tām । śucivāriprasannodāṁ dadr̥śuḥ padminīṁ śubhām ॥

बालादित्यवपुःप्रख्यैः पुष्करैरुपशोभिताम् । वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैरथावृताम् ॥

bālādityavapuḥprakhyaiḥ puṣkarair upaśobhitām । vaidūryavarṇasadr̥śaiḥ padmapatrair athāvr̥tām ॥

नानाविधैश्च विहगैर्जलप्रकरसेविभिः । एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम् ॥

nānāvidhaiś ca vihagair jalaprakarasevibhiḥ । ekadvārām anādeyāṁ sūpatīrthām akardamām ॥

वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना । यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं तामरक्षत ॥

vr̥ṣādarbhiprayuktā tu kr̥tyā vikr̥tadarśanā । yātudhānīti vikhyātā padminīṁ tām arakṣata ॥

शुनःसखसहायास्तु बिसार्थं ते महर्षयः । पद्मिनीमभिजग्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम् ॥

śunaḥsakhasahāyās tu bisārthaṁ te maharṣayaḥ । padminīm abhijagmus te sarve kr̥tyābhirakṣitām ॥

ततस्ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम् । स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षयः ॥

tatas te yātudhānīṁ tāṁ dr̥ṣṭvā vikr̥tadarśanām । sthitāṁ kamalinītīre kr̥tyām ūcur maharṣayaḥ ॥

एका तिष्ठसि का नु त्वं कस्यार्थे किं प्रयोजनम् । पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि ॥

ekā tiṣṭhasi kā nu tvaṁ kasyārthe kiṁ prayojanam । padminītīram āśritya brūhi tvaṁ kiṁ cikīrṣasi ॥

यातुधान्युवाच । यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्यः कथंचन । आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधनाः ॥

yātudhāny uvāca । yāsmi sāsmy anuyogo me na kartavyaḥ kathaṁ cana । ārakṣiṇīṁ māṁ padminyā vitta sarve tapodhanāḥ ॥

ऋषय ऊचुः । सर्व एव क्षुधार्ताः स्म न चान्यत्किंचिदस्ति नः । भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्युत ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । sarva eva kṣudhārtāḥ sma na cānyat kiṁ cid asti naḥ । bhavatyāḥ saṁmate sarve gr̥hṇīmahi bisāny uta ॥

यातुधान्युवाच । समयेन बिसानीतो गृह्णीध्वं कामकारतः । एकैको नाम मे प्रोक्त्वा ततो गृह्णीत माचिरम् ॥

yātudhāny uvāca । samayena bisānīto gr̥hṇīdhvaṁ kāmakārataḥ । ekaiko nāma me proktvā tato gr̥hṇīta māciram ॥

भीष्म उवाच । विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यामृषिवधैषिणीम् । अत्रिः क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमब्रवीत् ॥

bhīṣma uvāca । vijñāya yātudhānīṁ tāṁ kr̥tyām r̥ṣivadhaiṣiṇīm । atriḥ kṣudhāparītātmā tato vacanam abravīt ॥

अरात्रिरत्रेः सा रात्रिर्यां नाधीते त्रिरद्य वै । अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने ॥

arātrir atreḥ sā rātrir yāṁ nādhīte trir adya vai । arātrir atrir ity eva nāma me viddhi śobhane ॥

यातुधान्युवाच । यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । yathodāhr̥tam etat te mayi nāma mahāmune । durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm ॥

वसिष्ठ उवाच । वसिष्ठोऽस्मि वरिष्ठोऽस्मि वसे वासं गृहेष्वपि । वरिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम् ॥

vasiṣṭha uvāca । vasiṣṭho ’smi variṣṭho ’smi vase vāsaṁ gr̥heṣv api । variṣṭhatvāc ca vāsāc ca vasiṣṭha iti viddhi mām ॥

यातुधान्युवाच । नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

कश्यप उवाच । कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपो द्विजः । काश्यः काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय ॥

kaśyapa uvāca । kulaṁ kulaṁ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapo dvijaḥ । kāśyaḥ kāśanikāśatvād etan me nāma dhāraya ॥

यातुधान्युवाच । यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । yathodāhr̥tam etat te mayi nāma mahāmune । durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm ॥

भरद्वाज उवाच । भरे सुतान्भरे शिष्यान्भरे देवान्भरे द्विजान् । भरे भार्यामनव्याजो भरद्वाजोऽस्मि शोभने ॥

bharadvāja uvāca । bhare sutān bhare śiṣyān bhare devān bhare dvijān । bhare bhāryām anavyājo bharadvājo ’smi śobhane ॥

यातुधान्युवाच । नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

गौतम उवाच । गोदमो दमगोऽधूमो दमो दुर्दर्शनश्च ते । विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध मे ॥

gautama uvāca । godamo damago ’dhūmo damo durdarśanaś ca te । viddhi māṁ gautamaṁ kr̥tye yātudhāni nibodha me ॥

यातुधान्युवाच । यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । yathodāhr̥tam etat te mayi nāma mahāmune । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

विश्वामित्र उवाच । विश्वेदेवाश्च मे मित्रं मित्रमस्मि गवां तथा । विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध मे ॥

viśvāmitra uvāca । viśvedevāś ca me mitraṁ mitram asmi gavāṁ tathā । viśvāmitram iti khyātaṁ yātudhāni nibodha me ॥

यातुधान्युवाच । नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

जमदग्निरुवाच । जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे । जमदग्निरिति ख्यातमतो मां विद्धि शोभने ॥

jamadagnir uvāca । jājamadyajajā nāma mr̥jā māha jijāyiṣe । jamadagnir iti khyātam ato māṁ viddhi śobhane ॥

यातुधान्युवाच । यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । yathodāhr̥tam etat te mayi nāma mahāmune । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

अरुन्धत्युवाच । धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम् । मनोऽनुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्ध्यरुन्धतीम् ॥

arundhaty uvāca । dharāṁ dharitrīṁ vasudhāṁ bhartus tiṣṭhāmy anantaram । mano ’nurundhatī bhartur iti māṁ viddhy arundhatīm ॥

यातुधान्युवाच । नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

गण्डोवाच । गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता । गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानलसंभवे ॥

gaṇḍovāca । gaṇḍaṁ gaṇḍaṁ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṁjñitā । gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānalasaṁbhave ॥

यातुधान्युवाच । नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

पशुसख उवाच । सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा । गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसंभवे ॥

paśusakha uvāca । sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṁ ca sakhā sadā । gauṇaṁ paśusakhety evaṁ viddhi mām agnisaṁbhave ॥

यातुधान्युवाच । नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥

yātudhāny uvāca । nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram । naitad dhārayituṁ śakyaṁ gacchāvatara padminīm ॥

शुनःसख उवाच । एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे । शुनःसखसखायं मां यातुधान्युपधारय ॥

śunaḥsakha uvāca । ebhir uktaṁ yathā nāma nāhaṁ vaktum ihotsahe । śunaḥsakhasakhāyaṁ māṁ yātudhāny upadhāraya ॥

यातुधान्युवाच । नाम तेऽव्यक्तमुक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा । तस्मात्सकृदिदानीं त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज ॥

yātudhāny uvāca । nāma te ’vyaktam uktaṁ vai vākyaṁ saṁdigdhayā girā । tasmāt sakr̥d idānīṁ tvaṁ brūhi yan nāma te dvija ॥

शुनःसख उवाच । सकृदुक्तं मया नाम न गृहीतं यदा त्वया । तस्मात्त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम् ॥

śunaḥsakha uvāca । sakr̥d uktaṁ mayā nāma na gr̥hītaṁ yadā tvayā । tasmāt tridaṇḍābhihatā gaccha bhasmeti māciram ॥

भीष्म उवाच । सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा । कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच्च जगाम ह ॥

bhīṣma uvāca । sā brahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā । kr̥tyā papāta medinyāṁ bhasmasāc ca jagāma ha ॥

शुनःसखश्च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम् । भुवि त्रिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत् ॥

śunaḥsakhaś ca hatvā tāṁ yātudhānīṁ mahābalām । bhuvi tridaṇḍaṁ viṣṭabhya śādvale samupāviśat ॥

ततस्ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च । यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विताः ॥

tatas te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca । yathākāmam upādāya samuttasthur mudānvitāḥ ॥

श्रमेण महता युक्तास्ते बिसानि कलापशः । तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा ॥

śrameṇa mahatā yuktās te bisāni kalāpaśaḥ । tīre nikṣipya padminyās tarpaṇaṁ cakrur ambhasā ॥

अथोत्थाय जलात्तस्मात्सर्वे ते वै समागमन् । नापश्यंश्चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ ॥

athotthāya jalāt tasmāt sarve te vai samāgaman । nāpaśyaṁś cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha ॥

ऋषय ऊचुः । केन क्षुधाभिभूतानामस्माकं पापकर्मणा । नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकाङ्क्षिणाम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । kena kṣudhābhibhūtānām asmākaṁ pāpakarmaṇā । nr̥śaṁsenāpanītāni bisāny āhārakāṅkṣiṇām ॥

ते शङ्कमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः । त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन ॥

te śaṅkamānās tv anyonyaṁ papracchur dvijasattamāḥ । ta ūcuḥ śapathaṁ sarve kurma ity arikarśana ॥

त उक्त्वा बाढमित्येव सर्व एव शुनःसखम् । क्षुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायोपचक्रमुः ॥

ta uktvā bāḍham ity eva sarva eva śunaḥsakham । kṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyopacakramuḥ ॥

अत्रिरुवाच । स गां स्पृशतु पादेन सूर्यं च प्रतिमेहतु । अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

atrir uvāca । sa gāṁ spr̥śatu pādena sūryaṁ ca pratimehatu । anadhyāyeṣv adhīyīta bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

वसिष्ठ उवाच । अनध्यायपरो लोके शुनः स परिकर्षतु । परिव्राट्कामवृत्तोऽस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

vasiṣṭha uvāca । anadhyāyaparo loke śunaḥ sa parikarṣatu । parivrāṭ kāmavr̥tto ’stu bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

शरणागतं हन्तु मित्रं स्वसुतां चोपजीवतु । अर्थान्काङ्क्षतु कीनाशाद्बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

śaraṇāgataṁ hantu mitraṁ svasutāṁ copajīvatu । arthān kāṅkṣatu kīnāśād bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

कश्यप उवाच । सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासलोपं करोतु च । कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

kaśyapa uvāca । sarvatra sarvaṁ paṇatu nyāsalopaṁ karotu ca । kūṭasākṣitvam abhyetu bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

वृथामांसं समश्नातु वृथादानं करोतु च । यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

vr̥thāmāṁsaṁ samaśnātu vr̥thādānaṁ karotu ca । yātu striyaṁ divā caiva bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

भरद्वाज उवाच । नृशंसस्त्यक्तधर्मास्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

bharadvāja uvāca । nr̥śaṁsas tyaktadharmāstu strīṣu jñātiṣu goṣu ca । brāhmaṇaṁ cāpi jayatāṁ bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

उपाध्यायमधः कृत्वा ऋचोऽध्येतु यजूंषि च । जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

upādhyāyam adhaḥ kr̥tvā r̥co ’dhyetu yajūṁṣi ca । juhotu ca sa kakṣāgnau bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

जमदग्निरुवाच । पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चापि दोहिनीम् । अनृतौ मैथुनं यातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

jamadagnir uvāca । purīṣam utsr̥jatv apsu hantu gāṁ cāpi dohinīm । anr̥tau maithunaṁ yātu bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

द्वेष्यो भार्योपजीवी स्याद्दूरबन्धुश्च वैरवान् । अन्योन्यस्यातिथिश्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

dveṣyo bhāryopajīvī syād dūrabandhuś ca vairavān । anyonyasyātithiś cāstu bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

गौतम उवाच । अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु । विक्रीणातु तथा सोमं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

gautama uvāca । adhītya vedāṁs tyajatu trīn agnīn apavidhyatu । vikrīṇātu tathā somaṁ bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः । तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

udapānaplave grāme brāhmaṇo vr̥ṣalīpatiḥ । tasya sālokyatāṁ yātu bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

विश्वामित्र उवाच । जीवतो वै गुरून्भृत्यान्भरन्त्वस्य परे जनाः । अगतिर्बहुपुत्रः स्याद्बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

viśvāmitra uvāca । jīvato vai gurūn bhr̥tyān bharantv asya pare janāḥ । agatir bahuputraḥ syād bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु ऋद्ध्या चैवाप्यहंकृतः । कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

aśucir brahmakūṭo ’stu r̥ddhyā caivāpy ahaṁkr̥taḥ । karṣako matsarī cāstu bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

वर्षान्करोतु भृतको राज्ञश्चास्तु पुरोहितः । अयाज्यस्य भवेदृत्विग्बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

varṣān karotu bhr̥tako rājñaś cāstu purohitaḥ । ayājyasya bhaved r̥tvig bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

अरुन्धत्युवाच । नित्यं परिवदेच्छ्वश्रूं भर्तुर्भवतु दुर्मनाः । एका स्वादु समश्नातु बिसस्तैन्यं करोति या ॥

arundhaty uvāca । nityaṁ parivadec chvaśrūṁ bhartur bhavatu durmanāḥ । ekā svādu samaśnātu bisastainyaṁ karoti yā ॥

ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये । अभाग्यावीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या ॥

jñātīnāṁ gr̥hamadhyasthā saktūn attu dinakṣaye । abhāgyāvīrasūr astu bisastainyaṁ karoti yā ॥

गण्डोवाच । अनृतं भाषतु सदा साधुभिश्च विरुध्यतु । ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या ॥

gaṇḍovāca । anr̥taṁ bhāṣatu sadā sādhubhiś ca virudhyatu । dadātu kanyāṁ śulkena bisastainyaṁ karoti yā ॥

साधयित्वा स्वयं प्राशेद्दास्ये जीवतु चैव ह । विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या ॥

sādhayitvā svayaṁ prāśed dāsye jīvatu caiva ha । vikarmaṇā pramīyeta bisastainyaṁ karoti yā ॥

पशुसख उवाच । दास्य एव प्रजायेत सोऽप्रसूतिरकिंचनः । दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः ॥

paśusakha uvāca । dāsya eva prajāyeta so ’prasūtir akiṁcanaḥ । daivateṣv anamaskāro bisastainyaṁ karoti yaḥ ॥

शुनःसख उवाच । अध्वर्यवे दुहितरं ददातु; च्छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्ये । आथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः; स्नायीत यो वै हरते बिसानि ॥

śunaḥsakha uvāca । adhvaryave duhitaraṁ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacarye । ātharvaṇaṁ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yo vai harate bisāni ॥

ऋषय ऊचुः । इष्टमेतद्द्विजातीनां योऽयं ते शपथः कृतः । त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां नः शुनःसख ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । iṣṭam etad dvijātīnāṁ yo ’yaṁ te śapathaḥ kr̥taḥ । tvayā kr̥taṁ bisastainyaṁ sarveṣāṁ naḥ śunaḥsakha ॥

शुनःसख उवाच । न्यस्तमाद्यमपश्यद्भिर्यदुक्तं कृतकर्मभिः । सत्यमेतन्न मिथ्यैतद्बिसस्तैन्यं कृतं मया ॥

śunaḥsakha uvāca । nyastam ādyam apaśyadbhir yad uktaṁ kr̥takarmabhiḥ । satyam etan na mithyaitad bisastainyaṁ kr̥taṁ mayā ॥

मया ह्यन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत । परीक्षार्थं भगवतां कृतमेतन्मयानघाः । रक्षणार्थं च सर्वेषां भवतामहमागतः ॥

mayā hy antarhitānīha bisānīmāni paśyata । parīkṣārthaṁ bhagavatāṁ kr̥tam etan mayānaghāḥ । rakṣaṇārthaṁ ca sarveṣāṁ bhavatām aham āgataḥ ॥

यातुधानी ह्यतिक्रुद्धा कृत्यैषा वो वधैषिणी । वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधनाः ॥

yātudhānī hy atikruddhā kr̥tyaiṣā vo vadhaiṣiṇī । vr̥ṣādarbhiprayuktaiṣā nihatā me tapodhanāḥ ॥

दुष्टा हिंस्यादियं पापा युष्मान्प्रत्यग्निसंभवा । तस्मादस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत ॥

duṣṭā hiṁsyād iyaṁ pāpā yuṣmān praty agnisaṁbhavā । tasmād asmy āgato viprā vāsavaṁ māṁ nibodhata ॥

अलोभादक्षया लोकाः प्राप्ता वः सार्वकामिकाः । उत्तिष्ठध्वमितः क्षिप्रं तानवाप्नुत वै द्विजाः ॥

alobhād akṣayā lokāḥ prāptā vaḥ sārvakāmikāḥ । uttiṣṭhadhvam itaḥ kṣipraṁ tān avāpnuta vai dvijāḥ ॥

भीष्म उवाच । ततो महर्षयः प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरंदरम् । सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम् ॥

bhīṣma uvāca । tato maharṣayaḥ prītās tathety uktvā puraṁdaram । sahaiva tridaśendreṇa sarve jagmus triviṣṭapam ॥

एवमेते महात्मानो भोगैर्बहुविधैरपि । क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभिः । नैव लोभं तदा चक्रुस्ततः स्वर्गमवाप्नुवन् ॥

evam ete mahātmāno bhogair bahuvidhair api । kṣudhā paramayā yuktāś chandyamānā mahātmabhiḥ । naiva lobhaṁ tadā cakrus tataḥ svargam avāpnuvan ॥

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । एष धर्मः परो राजन्नलोभ इति विश्रुतः ॥

tasmāt sarvāsv avasthāsu naro lobhaṁ vivarjayet । eṣa dharmaḥ paro rājann alobha iti viśrutaḥ ॥

इदं नरः सच्चरितं समवायेषु कीर्तयेत् । सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्नुते ॥

idaṁ naraḥ saccaritaṁ samavāyeṣu kīrtayet । sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇy avāpnute ॥

प्रीयन्ते पितरश्चास्य ऋषयो देवतास्तथा । यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानवः ॥

prīyante pitaraś cāsya r̥ṣayo devatās tathā । yaśodharmārthabhāgī ca bhavati pretya mānavaḥ ॥