Adhyāya 97

युधिष्ठिर उवाच । यदिदं श्राद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ । छत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्संप्रवर्तितम् । कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं च प्रदीयते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad idaṁ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha । chatraṁ copānahau caiva kenaitat saṁpravartitam । kathaṁ caitat samutpannaṁ kimarthaṁ ca pradīyate ॥

न केवलं श्राद्धधर्मे पुण्यकेष्वपि दीयते । एतद्विस्तरतो राजञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

na kevalaṁ śrāddhadharme puṇyakeṣv api dīyate । etad vistarato rājañ śrotum icchāmi tattvataḥ ॥

भीष्म उवाच । शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् । यथैतत्प्रथितं लोके येन चैतत्प्रवर्तितम् ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu rājann avahitaś chatropānahavistaram । yathaitat prathitaṁ loke yena caitat pravartitam ॥

यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथा गतम् । सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि जनाधिप ॥

yathā cākṣayyatāṁ prāptaṁ puṇyatāṁ ca yathā gatam । sarvam etad aśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa ॥

इतिहासं पुरावृत्तमिमं शृणु नराधिप । जमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः ॥

itihāsaṁ purāvr̥ttam imaṁ śr̥ṇu narādhipa । jamadagneś ca saṁvādaṁ sūryasya ca mahātmanaḥ ॥

पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषाक्रीडत प्रभो । संधाय संधाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः ॥

purā sa bhagavān sākṣād dhanuṣākrīḍata prabho । saṁdhāya saṁdhāya śarāṁś cikṣepa kila bhārgavaḥ ॥

तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसः । आनाय्य सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत ॥

tān kṣiptān reṇukā sarvāṁs tasyeṣūn dīptatejasaḥ । ānāyya sā tadā tasmai prādād asakr̥d acyuta ॥

अथ तेन स शब्देन ज्यातलस्य शरस्य च । प्रहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान् ॥

atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya ca । prahr̥ṣṭaḥ saṁpracikṣepa sā ca pratyājahāra tān ॥

ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे । स सायकान्द्विजो विद्ध्वा रेणुकामिदमब्रवीत् ॥

tato madhyāhnam ārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare । sa sāyakān dvijo viddhvā reṇukām idam abravīt ॥

गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान्धनुश्च्युतान् । यावदेतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप ॥

gacchānaya viśālākṣi śarān etān dhanuścyutān । yāvad etān punaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa ॥

सा गच्छत्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी । तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च ॥

sā gacchaty antarā chāyāṁ vr̥kṣam āśritya bhāminī । tasthau tasyā hi saṁtaptaṁ śiraḥ pādau tathaiva ca ॥

स्थिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभा । ययावानयितुं भूयः सायकानसितेक्षणा । प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी ॥

sthitā sā tu muhūrtaṁ vai bhartuḥ śāpabhayāc chubhā । yayāv ānayituṁ bhūyaḥ sāyakān asitekṣaṇā । pratyājagāma ca śarāṁs tān ādāya yaśasvinī ॥

सा प्रस्विन्ना सुचार्वङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती । उपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती ॥

sā prasvinnā sucārvaṅgī padbhyāṁ duḥkhaṁ niyacchatī । upājagāma bhartāraṁ bhayād bhartuḥ pravepatī ॥

स तामृषिस्ततः क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम् । रेणुके किं चिरेण त्वमागतेति पुनः पुनः ॥

sa tām r̥ṣis tataḥ kruddho vākyam āha śubhānanām । reṇuke kiṁ cireṇa tvam āgateti punaḥ punaḥ ॥

रेणुकोवाच । शिरस्तावत्प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधन । सूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायामुपाश्रिता ॥

reṇukovāca । śiras tāvat pradīptaṁ me pādau caiva tapodhana । sūryatejoniruddhāhaṁ vr̥kṣacchāyām upāśritā ॥

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरमेतत्कृतं मया । एतज्ज्ञात्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन ॥

etasmāt kāraṇād brahmaṁś ciram etat kr̥taṁ mayā । etaj jñātvā mama vibho mā krudhas tvaṁ tapodhana ॥

जमदग्निरुवाच । अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम् । शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा ॥

jamadagnir uvāca । adyainaṁ dīptakiraṇaṁ reṇuke tava duḥkhadam । śarair nipātayiṣyāmi sūryam astrāgnitejasā ॥

भीष्म उवाच । स विस्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ्शरान् । अतिष्ठत्सूर्यमभितो यतो याति ततोमुखः ॥

bhīṣma uvāca । sa visphārya dhanur divyaṁ gr̥hītvā ca bahūñ śarān । atiṣṭhat sūryam abhito yato yāti tatomukhaḥ ॥

अथ तं प्रहरिष्यन्तं सूर्योऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् । द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्योऽपराध्यते ॥

atha taṁ prahariṣyantaṁ sūryo ’bhyetya vaco ’bravīt । dvijarūpeṇa kaunteya kiṁ te sūryo ’parādhyate ॥

आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि विद्वंस्ततस्ततः । रसं स तं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः ॥

ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṁs tatas tataḥ । rasaṁ sa taṁ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ ॥

ततोऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम् । अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते ॥

tato ’nnaṁ jāyate vipra manuṣyāṇāṁ sukhāvaham । annaṁ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate ॥

अथाभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितः । सप्त द्वीपानिमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति ॥

athābhreṣu nigūḍhaś ca raśmibhiḥ parivāritaḥ । sapta dvīpān imān brahman varṣeṇābhipravarṣati ॥

ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम् । सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तमन्नं संभवति प्रभो ॥

tatas tadauṣadhīnāṁ ca vīrudhāṁ patrapuṣpajam । sarvaṁ varṣābhinirvr̥ttam annaṁ saṁbhavati prabho ॥

जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च । गोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः ॥

jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca । godānāni vivāhāś ca tathā yajñasamr̥ddhayaḥ ॥

सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसंचयाः । अन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव ॥

satrāṇi dānāni tathā saṁyogā vittasaṁcayāḥ । annataḥ saṁpravartante yathā tvaṁ vettha bhārgava ॥

रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भकाणि च । सर्वमन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते ॥

ramaṇīyāni yāvanti yāvad ārambhakāṇi ca । sarvam annāt prabhavati viditaṁ kīrtayāmi te ॥

सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत्कीर्तितं मया । प्रसादये त्वा विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते ॥

sarvaṁ hi vettha vipra tvaṁ yad etat kīrtitaṁ mayā । prasādaye tvā viprarṣe kiṁ te sūryo nipātyate ॥