Adhyāya 82

भीष्म उवाच । ये च गाः संप्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च ये । तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । ye ca gāḥ saṁprayacchanti hutaśiṣṭāśinaś ca ye । teṣāṁ satrāṇi yajñāś ca nityam eva yudhiṣṭhira ॥

ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः संप्रवर्तते । तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतोमूलं च लक्ष्यते ॥

r̥te dadhighr̥teneha na yajñaḥ saṁpravartate । tena yajñasya yajñatvam atomūlaṁ ca lakṣyate ॥

दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते । गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम् ॥

dānānām api sarveṣāṁ gavāṁ dānaṁ praśasyate । gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāś ca pāvanaṁ hy etad uttamam ॥

पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव ह । पयो दधि घृतं यासां सर्वपापप्रमोचनम् ॥

puṣṭyartham etāḥ seveta śāntyartham api caiva ha । payo dadhi ghr̥taṁ yāsāṁ sarvapāpapramocanam ॥

गावस्तेजः परं प्रोक्तमिह लोके परत्र च । न गोभ्यः परमं किंचित्पवित्रं पुरुषर्षभ ॥

gāvas tejaḥ paraṁ proktam iha loke paratra ca । na gobhyaḥ paramaṁ kiṁ cit pavitraṁ puruṣarṣabha ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । pitāmahasya saṁvādam indrasya ca yudhiṣṭhira ॥

पराभूतेषु दैत्येषु शक्रे त्रिभुवनेश्वरे । प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः ॥

parābhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvare । prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ ॥

अथर्षयः सगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाः । देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा । पर्युपासन्त कौरव्य कदाचिद्वै पितामहम् ॥

atharṣayaḥ sagandharvāḥ kiṁnaroragarākṣasāḥ । devāsurasuparṇāś ca prajānāṁ patayas tathā । paryupāsanta kauravya kadā cid vai pitāmaham ॥

नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहू । दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं प्रभुम् ॥

nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasuhahāhuhū । divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṁ prabhum ॥

तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तथा । आजह्रुरृतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक् ॥

tatra divyāni puṣpāṇi prāvahat pavanas tathā । ājahrur r̥tavaś cāpi sugandhīni pr̥thak pr̥thak ॥

तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमे । दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते । इन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च ॥

tasmin devasamāvāye sarvabhūtasamāgame । divyavāditrasaṁghuṣṭe divyastrīcāraṇāvr̥te । indraḥ papraccha deveśam abhivādya praṇamya ca ॥

देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामह । उपरिष्टाद्गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम् ॥

devānāṁ bhagavan kasmāl lokeśānāṁ pitāmaha । upariṣṭād gavāṁ loka etad icchāmi veditum ॥

किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वर । देवानामुपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम् ॥

kiṁ tapo brahmacaryaṁ vā gobhiḥ kr̥tam iheśvara । devānām upariṣṭād yad vasanty arajasaḥ sukham ॥

ततः प्रोवाच तं ब्रह्मा शक्रं बलनिसूदनम् । अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिसूदन ॥

tataḥ provāca taṁ brahmā śakraṁ balanisūdanam । avajñātās tvayā nityaṁ gāvo balanisūdana ॥

तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत्प्रभो । गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ ॥

tena tvam āsāṁ māhātmyaṁ na vettha śr̥ṇu tat prabho । gavāṁ prabhāvaṁ paramaṁ māhātmyaṁ ca surarṣabha ॥

यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव । एताभिश्चाप्यृते यज्ञो न प्रवर्तेत्कथंचन ॥

yajñāṅgaṁ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava । etābhiś cāpy r̥te yajño na pravartet kathaṁ cana ॥

धारयन्ति प्रजाश्चैव पयसा हविषा तथा । एतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते ॥

dhārayanti prajāś caiva payasā haviṣā tathā । etāsāṁ tanayāś cāpi kr̥ṣiyogam upāsate ॥

जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च । ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः ॥

janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca । tato yajñāḥ pravartante havyaṁ kavyaṁ ca sarvaśaḥ ॥

पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप । वहन्ति विविधान्भारान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः ॥

payo dadhi ghr̥taṁ caiva puṇyāś caitāḥ surādhipa । vahanti vividhān bhārān kṣuttr̥ṣṇāparipīḍitāḥ ॥

मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा । वासवाकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च । उपरिष्टात्ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि ॥

munīṁś ca dhārayantīha prajāś caivāpi karmaṇā । vāsavākūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukr̥tena ca । upariṣṭāt tato ’smākaṁ vasanty etāḥ sadaiva hi ॥

एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतमद्य वै । गवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो ॥

etat te kāraṇaṁ śakra nivāsakr̥tam adya vai । gavāṁ devopariṣṭād dhi samākhyātaṁ śatakrato ॥

एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चैव वासव । सौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः ॥

etā hi varadattāś ca varadāś caiva vāsava । saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ ॥

यदर्थं गा गताश्चैव सौरभ्यः सुरसत्तम । तच्च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतो बलसूदन ॥

yadarthaṁ gā gatāś caiva saurabhyaḥ surasattama । tac ca me śr̥ṇu kārtsnyena vadato balasūdana ॥

पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु । त्रीँल्लोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते ॥

purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu । trīm̐l lokān anuśāsatsu viṣṇau garbhatvam āgate ॥

अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोरं सुदुश्चरम् । पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा ॥

adityās tapyamānāyās tapo ghoraṁ suduścaram । putrārtham amaraśreṣṭha pādenaikena nityadā ॥

तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः । दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः ॥

tāṁ tu dr̥ṣṭvā mahādevīṁ tapyamānāṁ mahat tapaḥ । dakṣasya duhitā devī surabhir nāma nāmataḥ ॥

अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा । कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते ॥

atapyata tapo ghoraṁ hr̥ṣṭā dharmaparāyaṇā । kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite ॥

व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता । दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ॥

vyatiṣṭhad ekapādena paramaṁ yogam āsthitā । daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca ॥

संतप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः । तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम् ॥

saṁtaptās tapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ । tatra gatvā mayā sārdhaṁ paryupāsanta tāṁ śubhām ॥

अथाहमब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम् । किमर्थं तप्यते देवि तपो घोरमनिन्दिते ॥

athāham abruvaṁ tatra devīṁ tāṁ tapasānvitām । kimarthaṁ tapyate devi tapo ghoram anindite ॥

प्रीतस्तेऽहं महाभागे तपसानेन शोभने । वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर ॥

prītas te ’haṁ mahābhāge tapasānena śobhane । varayasva varaṁ devi dātāsmīti puraṁdara ॥

सुरभ्युवाच । वरेण भगवन्मह्यं कृतं लोकपितामह । एष एव वरो मेऽद्य यत्प्रीतोऽसि ममानघ ॥

surabhy uvāca । vareṇa bhagavan mahyaṁ kr̥taṁ lokapitāmaha । eṣa eva varo me ’dya yat prīto ’si mamānagha ॥

ब्रह्मोवाच । तामेवं ब्रुवतीं देवीं सुरभीं त्रिदशेश्वर । प्रत्यब्रुवं यद्देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते ॥

brahmovāca । tām evaṁ bruvatīṁ devīṁ surabhīṁ tridaśeśvara । pratyabruvaṁ yad devendra tan nibodha śacīpate ॥

अलोभकाम्यया देवि तपसा च शुभेन ते । प्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं ददानि ते ॥

alobhakāmyayā devi tapasā ca śubhena te । prasanno ’haṁ varaṁ tasmād amaratvaṁ dadāni te ॥

त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि । मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः स भविष्यति ॥

trayāṇām api lokānām upariṣṭān nivatsyasi । matprasādāc ca vikhyāto golokaḥ sa bhaviṣyati ॥

मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजाः कर्म सुतास्तव । निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश्च ते ॥

mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma sutās tava । nivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraś ca te ॥

मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषाः । यच्च स्वर्गसुखं देवि तत्ते संपत्स्यते शुभे ॥

manasā cintitā bhogās tvayā vai divyamānuṣāḥ । yac ca svargasukhaṁ devi tat te saṁpatsyate śubhe ॥

तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः । न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकः । न दैन्यं नाशुभं किंचिद्विद्यते तत्र वासव ॥

tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ । na tatra kramate mr̥tyur na jarā na ca pāvakaḥ । na dainyaṁ nāśubhaṁ kiṁ cid vidyate tatra vāsava ॥

तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च । विमानानि च युक्तानि कामगानि च वासव ॥

tatra divyāny araṇyāni divyāni bhavanāni ca । vimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava ॥

व्रतैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात् । तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा । शक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण ॥

vrataiś ca vividhaiḥ puṇyais tathā tīrthānusevanāt । tapasā mahatā caiva sukr̥tena ca karmaṇā । śakyaḥ samāsādayituṁ golokaḥ puṣkarekṣaṇa ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते । न ते परिभवः कार्यो गवामरिनिसूदन ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ mayā śakrānupr̥cchate । na te paribhavaḥ kāryo gavām arinisūdana ॥

भीष्म उवाच । एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदा । गाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । etac chrutvā sahasrākṣaḥ pūjayām āsa nityadā । gāś cakre bahumānaṁ ca tāsu nityaṁ yudhiṣṭhira ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते । पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम् । कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविनाशनम् ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ pāvanaṁ ca mahādyute । pavitraṁ paramaṁ cāpi gavāṁ māhātmyam uttamam । kīrtitaṁ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanam ॥

य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितः । हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह । सार्वकामिकमक्षय्यं पितॄंस्तस्योपतिष्ठति ॥

ya idaṁ kathayen nityaṁ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ । havyakavyeṣu yajñeṣu pitr̥kāryeṣu caiva ha । sārvakāmikam akṣayyaṁ pitr̥̄ṁs tasyopatiṣṭhati ॥

गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः । स्त्रियोऽपि भक्ता या गोषु ताश्च कामानवाप्नुयुः ॥

goṣu bhaktaś ca labhate yad yad icchati mānavaḥ । striyo ’pi bhaktā yā goṣu tāś ca kāmān avāpnuyuḥ ॥

पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्या पतिमवाप्नुयात् । धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् ॥

putrārthī labhate putraṁ kanyā patim avāpnuyāt । dhanārthī labhate vittaṁ dharmārthī dharmam āpnuyāt ॥

विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम् । न किंचिद्दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत ॥

vidyārthī prāpnuyād vidyāṁ sukhārthī prāpnuyāt sukham । na kiṁ cid durlabhaṁ caiva gavāṁ bhaktasya bhārata ॥