Adhyāya 83

युधिष्ठिर उवाच । उक्तं पितामहेनेदं गवां दानमनुत्तमम् । विशेषेण नरेन्द्राणामिति धर्ममवेक्षताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । uktaṁ pitāmahenedaṁ gavāṁ dānam anuttamam । viśeṣeṇa narendrāṇām iti dharmam avekṣatām ॥

राज्यं हि सततं दुःखमाश्रमाश्च सुदुर्विदाः । परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः । भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः ॥

rājyaṁ hi satataṁ duḥkham āśramāś ca sudurvidāḥ । parivāreṇa vai duḥkhaṁ durdharaṁ cākr̥tātmabhiḥ । bhūyiṣṭhaṁ ca narendrāṇāṁ vidyate na śubhā gatiḥ ॥

पूयन्ते तेऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम् । पूर्वं च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन ॥

pūyante te ’tra niyataṁ prayacchanto vasuṁdharām । pūrvaṁ ca kathitā dharmās tvayā me kurunandana ॥

एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण ह । ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम् ॥

evam eva gavām uktaṁ pradānaṁ te nr̥geṇa ha । r̥ṣiṇā nāciketena pūrvam eva nidarśitam ॥

वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा । सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम् ॥

vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā । sarvakratuṣu coddiṣṭaṁ bhūmir gāvo ’tha kāñcanam ॥

तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम् ॥

tatra śrutis tu paramā suvarṇaṁ dakṣiṇeti vai । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ pitāmaha yathātatham ॥

किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम् । किं दानं किं फलं चैव कस्माच्च परमुच्यते ॥

kiṁ suvarṇaṁ kathaṁ jātaṁ kasmin kāle kimātmakam । kiṁ dānaṁ kiṁ phalaṁ caiva kasmāc ca param ucyate ॥

कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः । कस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते ॥

kasmād dānaṁ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ । kasmāc ca dakṣiṇārthaṁ tad yajñakarmasu śasyate ॥

कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम् । परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह ॥

kasmāc ca pāvanaṁ śreṣṭhaṁ bhūmer gobhyaś ca kāñcanam । paramaṁ dakṣiṇārthe ca tad bravīhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम् । जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन्मया ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu rājann avahito bahukāraṇavistaram । jātarūpasamutpattim anubhūtaṁ ca yan mayā ॥

पिता मम महातेजाः शंतनुर्निधनं गतः । तस्य दित्सुरहं श्राद्धं गङ्गाद्वारमुपागमम् ॥

pitā mama mahātejāḥ śaṁtanur nidhanaṁ gataḥ । tasya ditsur ahaṁ śrāddhaṁ gaṅgādvāram upāgamam ॥

तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् । माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यमकरोत्तदा ॥

tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham । mātā me jāhnavī caiva sāhāyyam akarot tadā ॥

ततोऽग्रतस्तपःसिद्धानुपवेश्य बहूनृषीन् । तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहमथारभम् ॥

tato ’gratas tapaḥsiddhān upaveśya bahūn r̥ṣīn । toyapradānāt prabhr̥ti kāryāṇy aham athārabham ॥

तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः । दातुं निर्वपणं सम्यग्यथावदहमारभम् ॥

tat samāpya yathoddiṣṭaṁ pūrvakarma samāhitaḥ । dātuṁ nirvapaṇaṁ samyag yathāvad aham ārabham ॥

ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः । प्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद्विशां पते ॥

tatas taṁ darbhavinyāsaṁ bhittvā surucirāṅgadaḥ । pralambābharaṇo bāhur udatiṣṭhad viśāṁ pate ॥

तमुत्थितमहं दृष्ट्वा परं विस्मयमागमम् । प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ ॥

tam utthitam ahaṁ dr̥ṣṭvā paraṁ vismayam āgamam । pratigrahītā sākṣān me piteti bharatarṣabha ॥

ततो मे पुनरेवासीत्संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः । नायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभो । पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम ॥

tato me punar evāsīt saṁjñā saṁcintya śāstrataḥ । nāyaṁ vedeṣu vihito vidhir hasta iti prabho । piṇḍo deyo nareṇeha tato matir abhūn mama ॥

साक्षान्नेह मनुष्यस्य पितरोऽन्तर्हिताः क्वचित् । गृह्णन्ति विहितं त्वेवं पिण्डो देयः कुशेष्विति ॥

sākṣān neha manuṣyasya pitaro ’ntarhitāḥ kva cit । gr̥hṇanti vihitaṁ tv evaṁ piṇḍo deyaḥ kuśeṣv iti ॥

ततोऽहं तदनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम् । शास्त्रप्रमाणात्सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन् ॥

tato ’haṁ tad anādr̥tya pitur hastanidarśanam । śāstrapramāṇāt sūkṣmaṁ tu vidhiṁ pārthiva saṁsmaran ॥

ततो दर्भेषु तत्सर्वमददं भरतर्षभ । शास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ ॥

tato darbheṣu tat sarvam adadaṁ bharatarṣabha । śāstramārgānusāreṇa tad viddhi manujarṣabha ॥

ततः सोऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम नराधिप । ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तदा ॥

tataḥ so ’ntarhito bāhuḥ pitur mama narādhipa । tato māṁ darśayām āsuḥ svapnānte pitaras tadā ॥

प्रीयमाणास्तु मामूचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ । विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः ॥

prīyamāṇās tu mām ūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha । vijñānena tavānena yan na muhyasi dharmataḥ ॥

त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणमिह पार्थिव । आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्च महर्षिभिः ॥

tvayā hi kurvatā śāstraṁ pramāṇam iha pārthiva । ātmā dharmaḥ śrutaṁ vedāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ ॥

साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवोऽथ प्रजापतिः । प्रमाणमुपनीता वै स्थितिश्च न विचालिता ॥

sākṣāt pitāmaho brahmā guravo ’tha prajāpatiḥ । pramāṇam upanītā vai sthitiś ca na vicālitā ॥

तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ । किं तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयतामिति ॥

tad idaṁ samyag ārabdhaṁ tvayādya bharatarṣabha । kiṁ tu bhūmer gavāṁ cārthe suvarṇaṁ dīyatām iti ॥

एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः । पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत् ॥

evaṁ vayaṁ ca dharmaś ca sarve cāsmatpitāmahāḥ । pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṁ paramaṁ hi tat ॥

दश पूर्वान्दश परांस्तथा संतारयन्ति ते । सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरोऽब्रुवन् ॥

daśa pūrvān daśa parāṁs tathā saṁtārayanti te । suvarṇaṁ ye prayacchanti evaṁ me pitaro ’bruvan ॥

ततोऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशां पते । सुवर्णदानेऽकरवं मतिं भरतसत्तम ॥

tato ’haṁ vismito rājan pratibuddho viśāṁ pate । suvarṇadāne ’karavaṁ matiṁ bharatasattama ॥

इतिहासमिमं चापि शृणु राजन्पुरातनम् । जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च ॥

itihāsam imaṁ cāpi śr̥ṇu rājan purātanam । jāmadagnyaṁ prati vibho dhanyam āyuṣyam eva ca ॥

जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै । त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥

jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai । triḥsaptakr̥tvaḥ pr̥thivī kr̥tā niḥkṣatriyā purā ॥

ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः । आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम् ॥

tato jitvā mahīṁ kr̥tsnāṁ rāmo rājīvalocanaḥ । ājahāra kratuṁ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam ॥

वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम् । पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम् ॥

vājimedhaṁ mahārāja sarvakāmasamanvitam । pāvanaṁ sarvabhūtānāṁ tejodyutivivardhanam ॥

विपाप्मापि स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन वै । नैवात्मनोऽथ लघुतां जामदग्न्योऽभ्यगच्छत ॥

vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vai । naivātmano ’tha laghutāṁ jāmadagnyo ’bhyagacchata ॥

स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता । पप्रच्छागमसंपन्नानृषीन्देवांश्च भार्गवः ॥

sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā । papracchāgamasaṁpannān r̥ṣīn devāṁś ca bhārgavaḥ ॥

पावनं यत्परं नॄणामुग्रे कर्मणि वर्तताम् । तदुच्यतां महाभागा इति जातघृणोऽब्रवीत् ॥

pāvanaṁ yat paraṁ nr̥̄ṇām ugre karmaṇi vartatām । tad ucyatāṁ mahābhāgā iti jātaghr̥ṇo ’bravīt ॥

वसिष्ठ उवाच । देवतास्ते प्रयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्युत । अग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम् ॥

vasiṣṭha uvāca । devatās te prayacchanti suvarṇaṁ ye dadaty uta । agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṁ ca tadātmakam ॥

तस्मात्सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश्च देवताः । भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः ॥

tasmāt suvarṇaṁ dadatā dattāḥ sarvāś ca devatāḥ । bhavanti puruṣavyāghra na hy ataḥ paramaṁ viduḥ ॥

भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे । गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर ॥

bhūya eva ca māhātmyaṁ suvarṇasya nibodha me । gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhr̥tāṁ vara ॥

मया श्रुतमिदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन । प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै ॥

mayā śrutam idaṁ pūrvaṁ purāṇe bhr̥gunandana । prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṁbhuvasya vai ॥

शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः । गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह ॥

śūlapāṇer bhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ । girau himavati śreṣṭhe tadā bhr̥gukulodvaha ॥

देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन । समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः । ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तमुपागमन् ॥

devyā vivāhe nirvr̥tte rudrāṇyā bhr̥gunandana । samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ । tataḥ sarve samudvignā bhagavantam upāgaman ॥

ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम् । प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भृगूद्वह ॥

te mahādevam āsīnaṁ devīṁ ca varadām umām । prasādya śirasā sarve rudram ūcur bhr̥gūdvaha ॥

अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ । तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्यातितेजसः । अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा ॥

ayaṁ samāgamo deva devyā saha tavānagha । tapasvinas tapasvinyā tejasvinyātitejasaḥ । amoghatejās tvaṁ deva devī ceyam umā tathā ॥

अपत्यं युवयोर्देव बलवद्भविता प्रभो । तन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किंचिच्छेषयिष्यति ॥

apatyaṁ yuvayor deva balavad bhavitā prabho । tan nūnaṁ triṣu lokeṣu na kiṁ cic cheṣayiṣyati ॥

तदेभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन । वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया । अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम् ॥

tad ebhyaḥ praṇatebhyas tvaṁ devebhyaḥ pr̥thulocana । varaṁ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā । apatyārthaṁ nigr̥hṇīṣva tejo jvalitam uttamam ॥

इति तेषां कथयतां भगवान्गोवृषध्वजः । एवमस्त्विति देवांस्तान्विप्रर्षे प्रत्यभाषत ॥

iti teṣāṁ kathayatāṁ bhagavān govr̥ṣadhvajaḥ । evam astv iti devāṁs tān viprarṣe pratyabhāṣata ॥

इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयत्तद्रेतो वृषवाहनः । ऊर्ध्वरेताः समभवत्ततःप्रभृति चापि सः ॥

ity uktvā cordhvam anayat tad reto vr̥ṣavāhanaḥ । ūrdhvaretāḥ samabhavat tataḥprabhr̥ti cāpi saḥ ॥

रुद्राणी तु ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तथा कृते । देवानथाब्रवीत्तत्र स्त्रीभावात्परुषं वचः ॥

rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kr̥te । devān athābravīt tatra strībhāvāt paruṣaṁ vacaḥ ॥

यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः । तस्मात्सर्वे सुरा यूयमनपत्या भविष्यथ ॥

yasmād apatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ । tasmāt sarve surā yūyam anapatyā bhaviṣyatha ॥

प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद्युष्माभिरद्य वै । तस्मात्प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति ॥

prajocchedo mama kr̥to yasmād yuṣmābhir adya vai । tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṁ na bhaviṣyati ॥

पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वह । देवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्तदाभवन् ॥

pāvakas tu na tatrāsīc chāpakāle bhr̥gūdvaha । devā devyās tathā śāpād anapatyās tadābhavan ॥

रुद्रस्तु तेजोऽप्रतिमं धारयामास तत्तदा । प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात्किंचित्तत्रापतद्भुवि ॥

rudras tu tejo ’pratimaṁ dhārayām āsa tat tadā । praskannaṁ tu tatas tasmāt kiṁ cit tatrāpatad bhuvi ॥

तत्पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम् । तेजस्तेजसि संपृक्तमेकयोनित्वमागतम् ॥

tat papāta tadā cāgnau vavr̥dhe cādbhutopamam । tejas tejasi saṁpr̥ktam ekayonitvam āgatam ॥

एतस्मिन्नेव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः । असुरस्तारको नाम तेन संतापिता भृशम् ॥

etasminn eva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ । asuras tārako nāma tena saṁtāpitā bhr̥śam ॥

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोऽथाश्विनावपि । साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात् ॥

ādityā vasavo rudrā maruto ’thāśvināv api । sādhyāś ca sarve saṁtrastā daiteyasya parākramāt ॥

स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च । ऋषीणामाश्रमाश्चैव बभूवुरसुरैर्हृताः ॥

sthānāni devatānāṁ hi vimānāni purāṇi ca । r̥ṣīṇām āśramāś caiva babhūvur asurair hr̥tāḥ ॥

ते दीनमनसः सर्वे देवाश्च ऋषयश्च ह । प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणमजरं प्रभुम् ॥

te dīnamanasaḥ sarve devāś ca r̥ṣayaś ca ha । prajagmuḥ śaraṇaṁ devaṁ brahmāṇam ajaraṁ prabhum ॥