Adhyāya 81

युधिष्ठिर उवाच । मया गवां पुरीषं वै श्रिया जुष्टमिति श्रुतम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं संशयोऽत्र हि मे महान् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mayā gavāṁ purīṣaṁ vai śriyā juṣṭam iti śrutam । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ saṁśayo ’tra hi me mahān ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गोभिर्नृपेह संवादं श्रिया भरतसत्तम ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gobhir nr̥peha saṁvādaṁ śriyā bharatasattama ॥

श्रीः कृत्वेह वपुः कान्तं गोमध्यं प्रविवेश ह । गावोऽथ विस्मितास्तस्या दृष्ट्वा रूपस्य संपदम् ॥

śrīḥ kr̥tveha vapuḥ kāntaṁ gomadhyaṁ praviveśa ha । gāvo ’tha vismitās tasyā dr̥ṣṭvā rūpasya saṁpadam ॥

गाव ऊचुः । कासि देवि कुतो वा त्वं रूपेणाप्रतिमा भुवि । विस्मिताः स्म महाभागे तव रूपस्य संपदा ॥

gāva ūcuḥ । kāsi devi kuto vā tvaṁ rūpeṇāpratimā bhuvi । vismitāḥ sma mahābhāge tava rūpasya saṁpadā ॥

इच्छामस्त्वां वयं ज्ञातुं का त्वं क्व च गमिष्यसि । तत्त्वेन च सुवर्णाभे सर्वमेतद्ब्रवीहि नः ॥

icchāmas tvāṁ vayaṁ jñātuṁ kā tvaṁ kva ca gamiṣyasi । tattvena ca suvarṇābhe sarvam etad bravīhi naḥ ॥

श्रीरुवाच । लोककान्तास्मि भद्रं वः श्रीर्नाम्नेह परिश्रुता । मया दैत्याः परित्यक्ता विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥

śrīr uvāca । lokakāntāsmi bhadraṁ vaḥ śrīr nāmneha pariśrutā । mayā daityāḥ parityaktā vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ ॥

इन्द्रो विवस्वान्सोमश्च विष्णुरापोऽग्निरेव च । मयाभिपन्ना ऋध्यन्ते ऋषयो देवतास्तथा ॥

indro vivasvān somaś ca viṣṇur āpo ’gnir eva ca । mayābhipannā r̥dhyante r̥ṣayo devatās tathā ॥

यांश्च द्विषाम्यहं गावस्ते विनश्यन्ति सर्वशः । धर्मार्थकामहीनाश्च ते भवन्त्यसुखान्विताः ॥

yāṁś ca dviṣāmy ahaṁ gāvas te vinaśyanti sarvaśaḥ । dharmārthakāmahīnāś ca te bhavanty asukhānvitāḥ ॥

एवंप्रभावां मां गावो विजानीत सुखप्रदाम् । इच्छामि चापि युष्मासु वस्तुं सर्वासु नित्यदा । आगता प्रार्थयानाहं श्रीजुष्टा भवतानघाः ॥

evaṁprabhāvāṁ māṁ gāvo vijānīta sukhapradām । icchāmi cāpi yuṣmāsu vastuṁ sarvāsu nityadā । āgatā prārthayānāhaṁ śrījuṣṭā bhavatānaghāḥ ॥

गाव ऊचुः । अध्रुवां चञ्चलां च त्वां सामान्यां बहुभिः सह । न त्वामिच्छामि भद्रं ते गम्यतां यत्र रोचते ॥

gāva ūcuḥ । adhruvāṁ cañcalāṁ ca tvāṁ sāmānyāṁ bahubhiḥ saha । na tvām icchāmi bhadraṁ te gamyatāṁ yatra rocate ॥

वपुष्मन्त्यो वयं सर्वाः किमस्माकं त्वयाद्य वै । यत्रेष्टं गम्यतां तत्र कृतकार्या वयं त्वया ॥

vapuṣmantyo vayaṁ sarvāḥ kim asmākaṁ tvayādya vai । yatreṣṭaṁ gamyatāṁ tatra kr̥takāryā vayaṁ tvayā ॥

श्रीरुवाच । किमेतद्वः क्षमं गावो यन्मां नेहाभ्यनन्दथ । न मां संप्रति गृह्णीथ कस्माद्वै दुर्लभां सतीम् ॥

śrīr uvāca । kim etad vaḥ kṣamaṁ gāvo yan māṁ nehābhyanandatha । na māṁ saṁprati gr̥hṇītha kasmād vai durlabhāṁ satīm ॥

सत्यश्च लोकवादोऽयं लोके चरति सुव्रताः । स्वयं प्राप्ते परिभवो भवतीति विनिश्चयः ॥

satyaś ca lokavādo ’yaṁ loke carati suvratāḥ । svayaṁ prāpte paribhavo bhavatīti viniścayaḥ ॥

महदुग्रं तपः कृत्वा मां निषेवन्ति मानवाः । देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

mahad ugraṁ tapaḥ kr̥tvā māṁ niṣevanti mānavāḥ । devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ ॥

क्षममेतद्धि वो गावः प्रतिगृह्णीत मामिह । नावमन्या ह्यहं सौम्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥

kṣamam etad dhi vo gāvaḥ pratigr̥hṇīta mām iha । nāvamanyā hy ahaṁ saumyās trailokye sacarācare ॥

गाव ऊचुः । नावमन्यामहे देवि न त्वां परिभवामहे । अध्रुवा चलचित्तासि ततस्त्वां वर्जयामहे ॥

gāva ūcuḥ । nāvamanyāmahe devi na tvāṁ paribhavāmahe । adhruvā calacittāsi tatas tvāṁ varjayāmahe ॥

बहुनात्र किमुक्तेन गम्यतां यत्र वाञ्छसि । वपुष्मत्यो वयं सर्वाः किमस्माकं त्वयानघे ॥

bahunātra kim uktena gamyatāṁ yatra vāñchasi । vapuṣmatyo vayaṁ sarvāḥ kim asmākaṁ tvayānaghe ॥

श्रीरुवाच । अवज्ञाता भविष्यामि सर्वलोकेषु मानदाः । प्रत्याख्यानेन युष्माभिः प्रसादः क्रियतामिति ॥

śrīr uvāca । avajñātā bhaviṣyāmi sarvalokeṣu mānadāḥ । pratyākhyānena yuṣmābhiḥ prasādaḥ kriyatām iti ॥

महाभागा भवत्यो वै शरण्याः शरणागताम् । परित्रायन्तु मां नित्यं भजमानामनिन्दिताम् । माननां त्वहमिच्छामि भवत्यः सततं शुभाः ॥

mahābhāgā bhavatyo vai śaraṇyāḥ śaraṇāgatām । paritrāyantu māṁ nityaṁ bhajamānām aninditām । mānanāṁ tv aham icchāmi bhavatyaḥ satataṁ śubhāḥ ॥

अप्येकाङ्गे तु वो वस्तुमिच्छामि च सुकुत्सिते । न वोऽस्ति कुत्सितं किंचिदङ्गेष्वालक्ष्यतेऽनघाः ॥

apy ekāṅge tu vo vastum icchāmi ca sukutsite । na vo ’sti kutsitaṁ kiṁ cid aṅgeṣv ālakṣyate ’naghāḥ ॥

पुण्याः पवित्राः सुभगा ममादेशं प्रयच्छत । वसेयं यत्र चाङ्गेऽहं तन्मे व्याख्यातुमर्हथ ॥

puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā mamādeśaṁ prayacchata । vaseyaṁ yatra cāṅge ’haṁ tan me vyākhyātum arhatha ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्तास्तु ता गावः शुभाः करुणवत्सलाः । संमन्त्र्य सहिताः सर्वाः श्रियमूचुर्नराधिप ॥

bhīṣma uvāca । evam uktās tu tā gāvaḥ śubhāḥ karuṇavatsalāḥ । saṁmantrya sahitāḥ sarvāḥ śriyam ūcur narādhipa ॥

अवश्यं मानना कार्या तवास्माभिर्यशस्विनि । शकृन्मूत्रे निवस नः पुण्यमेतद्धि नः शुभे ॥

avaśyaṁ mānanā kāryā tavāsmābhir yaśasvini । śakr̥nmūtre nivasa naḥ puṇyam etad dhi naḥ śubhe ॥

श्रीरुवाच । दिष्ट्या प्रसादो युष्माभिः कृतो मेऽनुग्रहात्मकः । एवं भवतु भद्रं वः पूजितास्मि सुखप्रदाः ॥

śrīr uvāca । diṣṭyā prasādo yuṣmābhiḥ kr̥to me ’nugrahātmakaḥ । evaṁ bhavatu bhadraṁ vaḥ pūjitāsmi sukhapradāḥ ॥

भीष्म उवाच । एवं कृत्वा तु समयं श्रीर्गोभिः सह भारत । पश्यन्तीनां ततस्तासां तत्रैवान्तरधीयत ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ kr̥tvā tu samayaṁ śrīr gobhiḥ saha bhārata । paśyantīnāṁ tatas tāsāṁ tatraivāntaradhīyata ॥

एतद्गोशकृतः पुत्र माहात्म्यं तेऽनुवर्णितम् । माहात्म्यं च गवां भूयः श्रूयतां गदतो मम ॥

etad gośakr̥taḥ putra māhātmyaṁ te ’nuvarṇitam । māhātmyaṁ ca gavāṁ bhūyaḥ śrūyatāṁ gadato mama ॥